Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực trung tâm của phát triển, việc đẩy mạnh hợp tác công tư được coi là một trong những giải pháp quan trọng, góp phần huy động nguồn lực xã hội, phát huy vai trò của doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ vào thực tiễn cuộc sống.

Ngày 1/7/2025, Chính phủ chính thức ban hành Nghị định số 180/2025/NĐ-CP về cơ chế, chính sách hợp tác công tư (PPP) trong lĩnh vực phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là lần đầu tiên một văn bản dưới luật riêng biệt được thiết kế cho PPP trong các lĩnh vực đặc thù, mang tính rủi ro cao và hàm lượng tri thức lớn, vốn trước nay vẫn gặp không ít rào cản về pháp lý, tài chính, sở hữu trí tuệ và cơ chế đầu tư.

Về những điểm nhấn đáng chú ý của nghị định này, theo ông Phạm Thy Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính) - đơn vị có chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng thực hiện quản lý nhà nước về đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), bất cứ một hình thức hợp tác giữa khu vực công và khu vực tư nào trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đến nay đều đã được chấp nhận theo quy định của Nghị định 180.

Nghị định đã mở rộng phạm vi áp dụng hình thức PPP, không chỉ giới hạn ở các hình thức truyền thống như BT, BOT, BTL, O&M… mà còn mở rộng ra các hình thức hợp tác công tư khác như sử dụng tài sản công vào mục đích liên doanh, liên kết hay mô hình hợp tác ba nhà: Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp.

Một số điểm đột phá trong Nghị định này có thể kể đến như sau:

Thứ nhất, Nghị định quy định cụ thể nhóm sản phẩm có thể hợp tác công tư trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, gồm: dự án chuyển đổi số, dự án nghiên cứu khoa học và thương mại hóa sản phẩm, dự án xây dựng các hạ tầng số, phát triển công nghệ chiến lược theo quy định của Thủ tướng Chính phủ.

Thứ hai, Nghị định được thiết kế theo hướng đơn giản hóa tối đa quy trình, thủ tục, cũng như nội dung của dự án, cho phép áp dụng các hình thức lựa chọn nhà đầu tư nhanh chóng và đơn giản nhất, như cơ chế chỉ định nhà đầu tư hoặc là lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt đối với các dự án PPP trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo đó, nhà đầu tư đề xuất dự án mà không sử dụng ngân sách nhà nước hoặc nhà đầu tư có quyền sở hữu công nghệ chiến lược, quyền sử dụng công nghệ chiến lược thì sẽ được chỉ định để thực hiện dự án đó. Ngoài ra, quy trình thực hiện cũng đã cắt bỏ bước lập chủ trương đầu tư, giúp rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị và thực hiện dự án PPP trong những lĩnh vực này.

Mặt khác, trong Nghị định 180 quy định rất nhiều cơ chế, chính sách ưu đãi vượt trội cho lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, chẳng hạn như ưu đãi về thuế; miễn, giảm tiền thuê, tiền sử dụng đất; cơ chế chia sẻ rủi ro mang tính bảo hộ cao cho các nhà đầu tư.

Cụ thể, trong 3 năm đầu triển khai dự án, nếu doanh thu thực tế thấp hơn doanh thu trong phương án tài chính đã cam kết ban đầu, Nhà nước sẽ bù 100% phần chênh lệch. Sau ba năm, nếu doanh thu vẫn không đạt đến 50% dự kiến, Nhà nước có thể mua lại dự án và sẽ thanh toán toàn bộ chi phí hợp lệ của nhà đầu tư trong quá trình xây dựng, vận hành công trình, dự án.

Đối với hình thức hợp tác công tư như sử dụng tài sản công trong liên doanh, liên kết, Nghị định cũng có một số quy định để tạo thuận lợi hơn cho các chủ đầu tư, cơ quan nhà nước và doanh nghiệp trong quá trình sử dụng tài sản công để liên doanh, liên kết, thí dụ như các quy định liên quan đến việc định giá tài sản. Khi hợp tác mà không thành lập pháp nhân mới thì các bên tham gia liên doanh, liên kết không phải xác định giá trị tài sản công mang đi liên doanh, liên kết…

Ngoài ra, trong nghị định cũng có quy định một số nguyên tắc để có thể phân chia lợi nhuận căn cứ vào tỷ lệ đóng góp của các bên về tài sản vô hình như sở hữu trí tuệ, bản quyền phần mềm hay dữ liệu, nhằm tháo gỡ khó khăn mà các đơn vị gặp phải khi sử dụng các tài sản vô hình này để liên doanh, liên kết.

Ông Phạm Thy Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính)

Nghị định cũng được thiết kế theo hướng phân cấp tối đa, phù hợp với chủ trương sửa Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (Luật PPP) vừa rồi. Chẳng hạn như phân cấp cho người đứng đầu các đơn vị sự nghiệp công lập có thể tự quyết định việc định giá tài sản cũng như phê duyệt đề án liên doanh, liên kết…

Các dự án PPP trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nếu sau 3 năm vận hành, kinh doanh mà không đạt được kỳ vọng thì Nhà nước sẽ chi trả 100% phần chênh lệch giảm doanh thu cho nhà đầu tư. Về nguồn tài chính để Nhà nước thực hiện việc bù doanh thu trong trường hợp này, theo ông Phạm Thy Hùng, thời điểm ban hành chính sách, Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng như Chính phủ đánh giá, khoa học-công nghệ là lĩnh vực tương đối rủi ro, sản phẩm đầu ra chưa xác định được cụ thể thị trường như thế nào. Muốn huy động khu vực tư nhân tham gia cùng với nhà nước thì phải có những chính sách ưu đãi vượt trội để thúc đẩy họ dám nghĩ dám làm, đưa nguồn lực của mình vào để đầu tư. Nhà nước có thể gánh những rủi ro, nhưng đây là rủi ro Nhà nước sẵn sàng gánh nhằm đồng hành cùng doanh nghiệp. Ngân sách để bù phần chênh lệch giảm doanh thu cho nhà đầu tư trong trường hợp dự án không đạt kỳ vọng sẽ được bố trí từ các quỹ khoa học công nghệ, quỹ đầu tư mạo hiểm, thậm chí là từ nguồn vốn đầu tư công ngân sách trung hạn hằng năm, hay từ nguồn tăng thu, tiết kiệm chi…

Nghị quyết số 193/2025/QH15 ngày 19/2/2025 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, hay Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (Luật số 93/2025/QH15) cũng đã có quy định về cơ chế chấp nhận rủi ro với đầu tư mạo hiểm trong lĩnh vực khoa học-công nghệ.

Theo ông Phạm Thy Hùng, khi xây dựng Nghị định số 180/2025/NĐ-CP, Bộ Tài chính đã hợp tác, phối hợp rất chặt chẽ, lấy ý kiến nhiều lần các cơ quan nhà nước, đặc biệt là các doanh nghiệp công nghệ, lắng nghe, tiếp thu ý kiến của họ để đưa vào trong nghị định này. Vì vậy mà khi nghị định được ban hành thì đã đón nhận được phản hồi rất tích cực từ phía các cơ quan nhà nước cũng như các doanh nghiệp công nghệ. Hầu hết các doanh nghiệp đều đánh giá rất cao những quy định, chính sách đặc thù vượt trội trong Nghị định 180.

Thời gian vừa qua, Bộ Tài chính đã quyết liệt đôn đốc các cơ quan nhà nước cũng như các doanh nghiệp công nghệ đồng hành chủ động nghiên cứu và đề xuất các dự án hợp tác công tư trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Bộ Tài chính đã nhận được danh mục dự án đề xuất của khoảng 10 bộ, ngành và hơn 20 địa phương. Chúng tôi đang làm việc trực tiếp với từng bộ, ngành, địa phương để xác định dự án nào thực sự khả thi để áp dụng hình thức PPP. Chẳng hạn ở Đà Nẵng, Bộ đã làm việc Ủy ban nhân dân thành phố để nghiên cứu triển khai hình thức hợp tác công tư đối với dự án bản sao số và những dự án về sàn giao dịch khoa học-công nghệ. Hay như Cao Bằng, một tỉnh miền núi phía bắc cũng đã đề xuất dự án xây dựng trung tâm dữ liệu theo hình thức PPP.

Tới đây, Bộ Tài chính sẽ làm việc trực tiếp với các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và địa phương để vừa hướng dẫn, vừa đồng hành ngay từ các khâu đầu tiên như chuẩn bị dự án, hướng dẫn về mặt pháp lý, hỗ trợ về mặt chuyên gia để làm sao có thể thúc đẩy triển khai nhanh chóng các dự án này.

Ngoài ra, Bộ Tài chính cũng đang xây dựng quyển sổ tay hướng dẫn về hợp tác công tư cho các lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trước mắt tập trung vào các nhóm dự án về khai thác dữ liệu, đầu tư xây dựng hạ tầng số. Các doanh nghiệp công nghệ có thể hợp tác với các cơ quan chủ quản về dữ liệu để khai thác các dịch vụ giá trị gia tăng trên dữ liệu và phát triển hạ tầng số, chẳng hạn như các trung tâm dữ liệu…

A.T (tổng hợp)