Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP, 2011) [89], vốn tự nhiên là các tài sản của thiên nhiên được sử dụng để phục vụ sản xuất và tiêu dùng, bao gồm sinh vật và các cấu phần vật chất của tự nhiên, như đất, nước, rừng, khoáng sản và các nguyên liệu hóa thạch. Vốn tự nhiên và các dịch vụ hệ sinh thái (HST) cung cấp hàng hóa và dịch vụ cần thiết cho sự sống, sự thịnh vượng, đồng thời là cơ sở cho mọi hoạt động kinh tế của con người. Do đó, vốn tự nhiên luôn là nền tảng cho các quốc gia phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH), bảo đảm an ninh sinh thái nhằm đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Theo James Aronson (2007) [76], vốn tự nhiên không chỉ là nguồn lực quan trọng của tăng trưởng, phát triển kinh tế, đặc biệt là các lĩnh vực nông, lâm, ngư, công nghiệp, là nguồn sinh kế của người dân. Cũng giống các dạng vốn khác (vốn vật chất, vốn tài chính và vốn con người), vốn tự nhiên cũng có thể bị suy giảm và suy thoái do sản xuất và tiêu dùng. Điều này cần phải được cân bằng thông qua đầu tư phục hồi nguồn vốn tự nhiên, quản lý HST, duy trì dòng hàng hóa và dịch vụ cho tương lai. Trong nền kinh tế xanh, vốn tự nhiên không chỉ là nguồn lực đầu vào mà còn cả là kết quả đầu ra được bảo toàn và phát triển cho chu trình kinh tế mới tiếp theo.

Sông Cả là một lưu vực lớn ở vùng Bắc Trung Bộ, có diện tích lưu vực 17.900 km2 phân bố trên lãnh thổ 2 quốc gia Việt Nam và Lào. Ở Việt Nam, sông Cả nằm trên địa giới hành chính của 3 tỉnh: Nghệ An, Hà Tĩnh và Thanh Hoá. Nguồn tài nguyên thiên nhiên trên lưu vực sông Cả (LVS Cả) hết sức đa dạng và phong phú như: tài nguyên rừng, khoáng sản, nông nghiệp - thuỷ sản… Có thể nói, sông Cả có vai trò đặc 4 biệt quan trọng cho phát triển nông nghiệp, an ninh quốc phòng đối với các tỉnh trong lưu lưu vực nói riêng, vùng Bắc Trung Bộ và cả nước nói chung.

Trong những năm gần đây do khai thác, sử dụng vốn tự nhiên chưa hợp lý đã làm biến động mạnh đến vốn đất, nước. Điển hình, trong quá trình phát triển, các hoạt động phát triển nông nghiệp đã sử dụng, hưởng lợi từ nhiều nguồn vốn tự nhiên trên LVS Cả. Do áp lực tăng dân số, phát triển công nghiệp, đô thị hóa, diện tích rừng đầu nguồn bị suy giảm khiến nguồn nước bị khai thác triệt để. Nhiều LVS bị ô nhiễm nặng nề, chất lượng nước ngày càng xấu đi do độc chất từ các chất thải công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt. Bên cạnh đó, diện tích rừng bị chặt phá trái phép, làm thủy điện... là những nguyên nhân làm giảm nguồn sinh thủy, hạn chế việc điều tiết nguồn nước. Mất mát lớn từ sự hủy hoại rừng để làm thủy điện trên các sông phía thượng lưu đã làm cho người dân nghèo bị tổn thương nặng do lũ lụt và hạn hán, HST bị nghèo kiệt, đất bị xói mòn nghiêm trọng, cơ sở hạ tầng bị tàn phá...

Xuất phát từ thực tiễn trên, Chủ nhiệm đề tài Tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Nguyệt cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Địa lí Nhân văn thực hiện đề tài “Bảo tồn phát triển vốn tự nhiên phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững ở hạ lưu sông Cả” với mục tiêu làm rõ được cơ sở lý luận về bảo tồn, phát triển một số nguồn vốn tự nhiên cơ bản phục vụ cho phát triển nông nghiệp bền vững ở hạ lưu sông Cả.

Sau thời gian nghiên cứu, đề tài đã thu được những kết quả như sau:

Vốn tự nhiên là các nguồn tài nguyên thiên nhiên (bao gồm sinh vật và các cấu phần vật chất của tự nhiên, như đất, nước...) được sử dụng cho sản xuất và tiêu dùng, phục vụ cho phát triển KT-XH. Vốn tự nhiên là một dạng của cải đặc biệt, là nguồn đầu vào cho nhiều hoạt động kinh tế. Khác với các dạng của cải khác, con người không phải sản xuất ra vốn tự nhiên mà chỉ đơn thuần khai thác để dùng. Tuy nhiên, cũng giống như các dạng vốn khác, vốn tự nhiên cũng có thể bị suy giảm và suy thoái do quá trình sản xuất và tiêu dùng. Nguồn vốn này thường được xem xét là tài sản miễn phí và được định giá kinh tế không phù hợp, dẫn đến việc quản lý không bền vững. Bên cạnh đó, nếu vai trò của vốn tự nhiên được ghi nhận thì các yếu tố cụ thể liên quan đến vốn tự nhiên, như sử dụng như thế nào và việc sử dụng vốn tự nhiên sẽ ảnh hưởng như thế nào đến phúc lợi con người vẫn chưa được xem xét đầy đủ.

Vốn tự nhiên cho sản xuất nông nghiệp là các nguồn tài nguyên thiên nhiên (bao gồm đất, nước và các yếu tố có liên quan) được sử dụng cho sản xuất nông nghiệp. Phát triển NNBV là quá trình sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, giải quyết tốt các vấn đề xã hội gắn với bảo vệ môi trường sinh thái, trên cơ sở bảo đảm thỏa mãn các nhu cầu của con người trong hiện tại và tương lai và được xã hội chấp nhận. Vốn tự nhiên là yếu tố quan trọng trong việc tạo nên sản phẩm nông nghiệp. Trong đó, đất đai và nước là nguồn vốn tự nhiên quan trọng trong việc phát triển nông nghiệp.

Phát triển vốn tự nhiên là xác định được các tiềm năng, thế mạnh của các loại vốn tự nhiên; khai thác và sử dụng nguồn lực vốn tự nhiên có hiệu quả (tối ưu), bền vững; đồng thời phát triển, làm gia tăng giá trị của vốn tự nhiên.

Vùng hạ lưu sông Cả chảy qua 10 huyện, thị của tỉnh Nghệ An (gồm Đô Lương, Yên Thành, Diễn Châu, Thanh Chương, Anh Sơn, Hưng Nguyên, Nam Đàn, Nghi Lộc, thị xã Cửa Lò, thành phố Vinh) và 5 huyện, thị của tỉnh Hà Tĩnh (gồm Đức Thọ, Nghi Xuân, Can Lộc, Lộc Hà, thị xã Hồng Lĩnh). Đây là vùng có nguồn tài nguyên đất, tài nguyên nước phong phú, phù hợp cho sản xuất nông nghiệp.

Ở vùng hạ lưu sông Cả, nhờ điều kiện tự nhiên và địa lý đa dạng nên có thể trồng được nhiều loại cây lương thực. Tại Nghệ An, Hà Tĩnh theo số liệu thống kê của Sở NN&PTNT năm 2020, trên địa bàn 2 tỉnh trồng gần 70 loại cây hàng năm và hơn 40 loại cây lâu năm.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21626/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

Đ.T.V (NASTIS)