Trong bối cảnh thuế quan được cắt giảm mạnh nhờ Hiệp định EVFTA, các rào cản phi thuế quan (NTMs), đặc biệt là rào cản xanh, đang trở thành thách thức lớn đối với xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EU. Các tiêu chuẩn về môi trường, an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật và phát triển bền vững ngày càng được EU áp dụng nghiêm ngặt nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và môi trường. Tuy nhiên, trên thực tế, các tiêu chuẩn này cũng có thể trở thành công cụ hạn chế thương mại, làm gia tăng chi phí tuân thủ và giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.

EU là một trong những thị trường nhập khẩu nông sản lớn nhất thế giới với nhu cầu cao đối với các sản phẩm nông nghiệp nhiệt đới. Mặc dù EVFTA mở ra nhiều cơ hội tiếp cận thị trường thông qua ưu đãi thuế quan, thị phần nông sản Việt Nam tại EU vẫn còn khiêm tốn do nhiều sản phẩm chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn xanh và yêu cầu kỹ thuật của thị trường này. Đặc biệt, các quy định về phát triển bền vững trong EVFTA cùng với các tiêu chuẩn như GlobalG.A.P., BRC hay các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, sản xuất sạch và giảm phát thải đã đặt ra những yêu cầu ngày càng cao đối với doanh nghiệp và người sản xuất.

Trong khi đó, sản xuất nông nghiệp của Việt Nam chủ yếu còn nhỏ lẻ, chi phí đầu tư và chứng nhận tiêu chuẩn cao, năng lực đáp ứng các yêu cầu xanh còn hạn chế. Điều này làm gia tăng khó khăn trong việc tận dụng các ưu đãi từ EVFTA và mở rộng thị phần tại EU. Vì vậy, việc nghiên cứu tác động của các rào cản xanh đối với xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU trong bối cảnh thực thi EVFTA có ý nghĩa quan trọng, góp phần nhận diện những thách thức, tận dụng các cơ hội từ hiệp định và đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy xuất khẩu nông sản theo hướng bền vững.

Xuất phát từ thực tiễn trên, Chủ nhiệm đề tài TS. Nguyễn Thị Thu Hiền cùng nhóm nghiên cứu tại Trường Đại học Thương mại thực hiện “Nghiên cứu ảnh hưởng của các rào cản xanh trong thương mại đến xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh thực thi EVFTA” với mục tiêu đề xuất các giải pháp, kiến nghị có cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm vượt rào cảnh xanh thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU trong bối cảnh thực thi EVFTA.

Tác động của GTB theo hướng làm tăng cung hàng xuất khẩu

Sau thời gian nghiên cứu, đề tài đã thu được những kết quả như sau:

Các rào cản xanh trong thương mại xanh thể gây ra chi phí cao hơn cho doanh nghiệp, bao gồm cả chi phí tuân thủ các nghĩa vụ chính xác và đánh giá sự phù hợp. Tuy nhiên, nếu giá thành cao tăng thêm giá trị cho sản phẩm, áp dụng công nghệ hiện đại giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, đạt tiêu chuẩn ISO 14000 và các chứng chỉ xanh khác có thể thu hút được nhiều người tiêu dùng có ý thức bảo vệ môi trường cao thì người sản xuất sẽ có khả năng tăng giá bán và thu được nhiều lợi ích hơn.

Kết quả của nghiên cứu này cung cấp thêm bằng chứng rằng không phải tất cả các biện pháp GTB đều dẫn đến hạn chế thương mại, đặc biệt là đối với thương mại nông sản. Một khi nước xuất khẩu đã tích lũy đủ kinh nghiệm để thích ứng với các tiêu chuẩn của nước nhập khẩu, thì việc áp dụng thêm các biện pháp GTB sẽ không cản trở xuất khẩu. Kết quả nghiên cứu cũng chứng tỏ 1 số ngành hàng nông sản Việt Nam đã tích lũy đủ kinh nghiệm để vượt qua ngưỡng của các biện pháp GTB cản trở xuất khẩu. Hiện nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã chứng minh được chất lượng sản phẩm đáp ứng yêu cầu của EU, phù hợp với thị hiếu của người dân EU. Tuy nhiên, trong tương lai, nông sản Việt Nam có thể tiếp tục phải đối mặt với các biện pháp GTB khác có thể hạn chế xuất khẩu. Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, cần có giải pháp chủ động và lâu dài đối với các TBT và các GTB khác.

Do hàm lượng khoa học và công nghệ của các sản phẩm nông nghiệp ở nước ta còn thấp, công nghệ bảo vệ môi trường đang ở thế bất lợi, không có lợi cho sự phát triển của kinh tế và thương mại quốc tế. Tuy nhiên, nước ta cần tuân thủ xu hướng xanh và tăng cường mạnh mẽ phát triển nông nghiệp xanh, nông nghiệp khoa học và công nghệ, nông nghiệp sinh thái. Quan tâm đến sản xuất nông sản xanh, thực hiện các biện pháp thương mại xanh, vượt qua các rào cản thương mại xanh, thực hiện phát triển bền vững kinh tế nông nghiệp. Vì vậy, các doanh nghiệp cần chủ động áp dụng công nghệ tiên tiến để đáp ứng các quy định xanh và nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm của mình. Tăng cường liên kết theo chiều dọc và chiều ngang cũng là một biện pháp hữu hiệu khác để chia sẻ gánh nặng chi phí và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Chính phủ cũng cần hỗ trợ doanh nghiệp bằng cách cung cấp cho họ thông tin cập nhật về thị trường, tăng cường xúc tiến thương mại, xây dựng hệ thống tiêu chuẩn chung và tạo cơ chế hỗ trợ. Có như vậy, nông sản của chúng ta mới có thể vượt qua các rào cản, nâng cao sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu trên thị trường thế giới, đem lại lợi nhuận cao trong tương lai.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 22314/2023) tại Cục Thông tin, Thống kê.

Đ.T.V (NASTIS)