Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu rộng đời sống kinh tế, xã hội, giáo dục, việc làm và phương thức giao tiếp, đặc biệt đối với thanh thiếu niên - nhóm có khả năng tiếp cận, thích ứng nhanh với công nghệ và giữ vai trò quan trọng trong lực lượng lao động trẻ. Tại Việt Nam, thanh niên được xác định là lực lượng tiên phong trong ứng dụng công nghệ, phát triển kinh tế số và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, quá trình số hóa cũng tạo ra những thay đổi và thách thức về hành vi, kỹ năng xã hội, giao tiếp, học tập, việc làm và khả năng thích ứng với môi trường số, đặt ra yêu cầu cần nghiên cứu để có cơ sở nâng cao năng lực số cho thanh thiếu niên.

Trong khi đó, các nghiên cứu tại Việt Nam về tác động của chuyển đổi số đối với thanh thiếu niên còn tương đối hạn chế, chủ yếu tập trung vào một số hành vi cụ thể như sử dụng mạng xã hội, giao tiếp, mua sắm hoặc tiêu dùng, chưa đánh giá một cách toàn diện mối quan hệ giữa chuyển đổi số với hành vi, kỹ năng xã hội và năng lực số của thanh thiếu niên. Việc thiếu các dữ liệu thực tiễn về mức độ và phương thức tác động của chuyển đổi số cũng gây khó khăn cho việc xây dựng các giải pháp giáo dục, đào tạo và hỗ trợ thanh niên thích ứng với môi trường số.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, từ năm 2022 đến năm 2023, nhóm nghiên cứu của TS. Lê Thu Hiền tại Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của chuyển đổi số đến hành vi và kỹ năng xã hội của thanh thiếu niên”.

Đề tài nhằm thực hiện các mục tiêu sau: nghiên cứu cơ sở lý luận về ảnh hưởng của chuyển đổi số đến hành vi và kỹ năng xã hội của thanh thiếu niên; nghiên cứu thực trạng năng lực số của thanh thiếu niên và những tác động tích cực, tiêu cực của chuyển đổi số đến hành vi và kỹ năng xã hội của thanh thiếu niên; và đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực số và kiến thức, kỹ năng tham gia vào quá trình chuyển đổi số cho thanh niên trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Nghiên cứu được thực hiện thông qua khảo sát 960 thanh thiếu niên và phỏng vấn sâu 30 đối tượng tại Ninh Bình, Đà Nẵng và Bến Tre, nhằm đánh giá ảnh hưởng của chuyển đổi số đến hành vi, kỹ năng xã hội và năng lực số của thanh thiếu niên. Kết quả khảo sát cho thấy năng lực số của thanh thiếu niên nhìn chung mới ở mức trung bình, trong đó năng lực truyền thông và cộng tác, tạo lập nội dung số và giải quyết vấn đề được đánh giá cao hơn; năng lực sáng tạo thông tin, dữ liệu và an toàn số còn hạn chế. Phần lớn thanh thiếu niên nhận thức rằng chuyển đổi số có ảnh hưởng rõ rệt đến đời sống và có nhu cầu tìm hiểu, nhưng chủ yếu tiếp cận thông tin qua Internet, mạng xã hội và phương tiện truyền thông; mức độ hiểu biết về các chương trình, chính sách chuyển đổi số còn thấp.

Chuyển đổi số có tác động rõ rệt đến hành vi xã hội, đặc biệt là việc thiết lập các mối quan hệ, tìm kiếm thông tin phục vụ học tập, công việc, tìm kiếm nghề nghiệp và sử dụng các ứng dụng số. Nhóm thanh niên 18-25 tuổi có mức độ ứng dụng công nghệ số cao hơn trong nhiều hành vi, trong khi nhóm 16-18 tuổi nổi bật hơn về sử dụng các ứng dụng định hướng nghề nghiệp. Đối với kỹ năng xã hội, chuyển đổi số gây ra cả tác động tích cực và tiêu cực; tác động tích cực ở mức cao, trong khi tác động tiêu cực ở mức trung bình, đáng chú ý là các kỹ năng giao tiếp an toàn, kiểm soát bản thân và giải quyết vấn đề phát sinh trên môi trường số.

Nghiên cứu cũng xác định nhu cầu nâng cao năng lực số của thanh thiếu niên, tập trung trước hết vào kỹ năng sử dụng thiết bị số, khai thác thông tin và dữ liệu, tiếp đến là sử dụng các ứng dụng phục vụ học tập, công việc và đời sống. Đặc biệt, học sinh THCS và THPT có nhu cầu cao về kỹ năng sử dụng công nghệ phục vụ học tập và bảo đảm an toàn trên môi trường số. Kết quả là cơ sở để đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực số, kỹ năng xã hội và khả năng thích ứng của thanh thiếu niên trong quá trình chuyển đổi số.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 22496/2023) tại Cục Thông tin, Thống kê.

N.P.D (NASTIS)