Các vùng chuyên canh rau tại huyện Đông Anh và Gia Lâm là khu vực trọng điểm cung cấp rau, củ, quả tươi cho nội thành Hà Nội, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong quy hoạch phát triển vùng rau an toàn của thành phố. Những năm gần đây, các vùng sản xuất như Vân Nội - Tiên Dương và Đặng Xá - Lệ Chi đã được mở rộng, góp phần đáp ứng nhu cầu thực phẩm của người dân Thủ đô.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa đang tạo sức ép lớn lên các vùng chuyên canh này. Diện tích đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp, trong khi nguy cơ ô nhiễm môi trường đất, nước và nông sản do chất thải công nghiệp, sinh hoạt, thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng ngày càng gia tăng. Mặc dù đã có một số nghiên cứu liên quan, vẫn thiếu các nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống về đặc điểm địa hóa môi trường đất phục vụ sản xuất rau an toàn.

Vì vậy, việc nghiên cứu đặc điểm địa hóa môi trường đất tại các vùng chuyên canh rau ở Đông Anh và Gia Lâm là cần thiết nhằm đánh giá hiện trạng chất lượng đất, kiểm soát nguy cơ ô nhiễm và đề xuất các giải pháp phát triển vùng rau an toàn theo hướng bền vững.

Xuất phát từ thực tiễn trên, Chủ nhiệm đề tài PGS. TS. Nguyễn Khắc Giảng cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Tài nguyên Thiên nhiên và Môi trường thực hiện “Nghiên cứu đặc điểm Địa hóa môi trường đất của các vùng chuyên canh rau an toàn trên địa bàn huyện Đông Anh và Gia Lâm thành phố Hà Nội” với mục tiêu làm sáng tỏ đặc điểm thành phần vật chất (đặc điểm thành phần độ hạt, khoáng vật và địa hóa) cũng như hiện trạng môi trường đất một số khu vực chuyên canh rau tiêu biểu của hai huyện Đông Anh và Gia Lâm, cung cấp dữ liệu phục vụ cho việc quản lý và phát triển bền vững các vùng chuyên canh rau an toàn trên địa bàn hai địa phương trên.

Sơ đồ vị trí các khu vực nghiên cứu

Sau thời gian nghiên cứu, đề tài đã thu được những kết quả như sau:

Hai khu vực chuyên canh rau Đặng Xá-Lệ Chi (Gia Lâm) và Vân Nội-Tiên Dương (Đông Anh) đều trồng những loại rau ngắn ngày (Cải xanh các loại, bắp cải, su hào, cà chua, cà tím, rau dền…), trong đó khu Vân Nội-Tiên Dương đã hình thành những khu trồng rau có diện tích lớn, trong khi tại khu Đặng Xá-Lệ Chi, các diện tích canh tác rau thường xen lẫn với các loại cây trồng khác.

Hai khu vực chuyên canh rau Đặng Xá-Lệ Chi (Gia Lâm) và Vân Nội-Tiên Dương (Đông Anh) đều phát triển trên các thành tạo trầm tích tuổi Đệ Tứ. Các ruộng rau thường nằm ở địa hình cao hơn xung quanh, có khả năng thoát nước tốt, thuận tiện cho canh tác các loại rau màu.

Cấu trúc phẫu diện đất ở hai khu có sự khác biệt: Phẫu diện đất ở khu Đặng Xá-Lệ Chi chia làm hai loại: Loại phân làm 2 lớp (hai tầng) phân biệt khá rõ với lớp dưới màu nâu nhạt lẫn vón nhỏ sắt oxit màu đen, loại này thường phổ biến ở phía trong đê. Còn đất ở phía ngoài đê phần lớn có phẫu diện đất phân lớp không rõ ràng. Tại khu vực Vân Nội-Tiên Dương, phẫu diện đất thường phân lớp rất rõ ràng với lớp trên màu xám sáng, lớp dưới là sét bột loang lổ, đôi khi có xen kẹp một lớp cát mỏng có hạt thô và nhạt màu hơn.

Các diện tích đất trồng rau đều được xếp loại vào đất phù sa, có phần hạt thô chiếm tỷ lệ lớn. Đất được xếp vào loại đất thịt nhẹ hoặc đất sét pha cát. Đất có độ pH hơi thấp (thường <7) thuộc loại đất chua nhẹ, có mức độ õi hóa vừa phải và có độ dẫn điện trung bình.

Thành phần khoáng vật khá gần gũi nhau ở cả hai khu vực với thạch anh chiếm vai trò chủ đạo, sau đó là hydromica (Illit), kaolinit và gothit. Nhóm sét montmorilonit/chlorit chỉ chiếm một phần rất nhỏ.

Các khoáng vật thứ yếu khác có felspat, mica, turmalin … Hàm lượng các tổ phần chính trong các mẫu đất biến đổi trong phạm vi nhỏ. Hàm lượng kiềm trong đất tương đối thấp. Hàm lượng Ca, Mg và Al không cao.

Hàm lượng các nguyên tố vết (vi lượng) không có khác biệt nhiều so với hàm lượng trung bình trong các loại đất thông thường hay nói cách khác không có tích tụ đặc biệt hoặc đáng chú ý của các nguyên tố vết trong đất.

Nhìn chung khu vực Vân Nội-Tiên Dương có điều kiện phù hợp với xây dựng một vùng chuyển canh rau an toàn có giá trị hang hóa lớn, thuận tiện hơn so với khu vực Đặng Xá-Lệ Chi có vùng đất ngoài đê phù hợp hơn cho việc phát triển các loại cây ăn quả.

Kết quả so sánh thành phần kim loại nặng trong đất với các tiêu chuẩn môi trường đất tương ứng của Việt Nam (QCVN03-MT: 2015-BTNMT) và của Canada cho thấy đất ở cả hai khu vực chuyển canh rau đã bị ô nhiễm Arsen rất rõ. Đất trồng rau tại khu vực Đặng Xá-Lệ Chi hầu như chưa bị ô nhiễm kim lọai nặng khác, còn đất ở khu Vân Nội-Tiên Dương có biểu hiện bị ô nhiễm chì ở mức độ nhẹ. Nguyên nhân ô nhiễm As chưa được làm rõ, không loại trừ nguyên nhân tự nhiên (từ các trầm trầm tích giàu As có mặt trong khu vực nhưng cũng không loại trừ đó là hậu quả của việc sử dụng tràn lan các loại thuốc BVTV trong giai đoạn trước. Kết quả phân tích một số mẫu rau cho thấy có biểu hiện ô nhiễm As và Pb trong rau ở khu vực Đặng Xá-Lê Chi.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 22348/2023) tại Cục Thông tin, Thống kê.

Đ.T.V (NASTIS)