Bán đảo Cà Mau thuộc vùng Đồng bằng sông Cứu Long (ĐBSCL) và được chia thành 6 tiểu vùng, bao gồm: Tây sông Hậu, U Minh Thượng, U Minh Hạ, Quản Lộ - Phụng Hiệp, Nam Cà Mau và ven biển Bạc Liêu - Vĩnh Châu. Về mặt phạm vi hành chính, bán đảo này gồm thành phố Cần Thơ, các tỉnh Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và một phần tỉnh Kiên Giang.

Hiện nay, khu vực này đang đứng trước nguy cơ sạt lở, hạn mặn kéo dài, ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân địa phương và sự phát triển kinh tế xã hội. Tại đây, các hệ sinh thái rừng ngập mặn tại khu vực bờ Đông và bờ Tây của bán đảo Cà Mau, vốn dĩ là bức tường mềm che chắn bảo vệ vùng bờ trước tác động xâm thực của sóng, gió, dòng chảy, thủy triều thì hiện nay, đã và đang chịu sức ép từ các hoạt động khai thác của con người như xây dựng hồ chứa thượng nguồn dẫn đến thiếu hụt bùn cát ở hạ du trước khi đổ ra biển, người dân phá rừng phòng hộ nuôi trồng thủy sản…, cũng như những thay đổi về điều kiện tự nhiên (ĐKTN) như biến đổi khí hậu (BĐKH) - nước biển dâng…. Các hệ sinh thái này ngày càng suy thoái về cấu trúc, thu hẹp diện tích, không còn thực hiện được các chức năng cơ bản của hệ sinh thái, dẫn đến tình trạng xói lở vùng bờ cửa sông, ven biển ngày càng có diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng tiêu cực rất lớn đến dân sinh, kinh tế, xã hội. Từ thực tiễn cấp bách nêu trên, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam được giao chủ trì thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia: “Nghiên cứu giải pháp mềm bảo vệ bờ vùng cửa sông, ven biển bán đảo Cà Mau” trong thời gian từ năm 2018 đến năm 2021. Chủ nhiệm đề tài là ThS. Mai Trọng Luân.

Đề tài nhằm thực hiện các mục tiêu sau: đánh giá hiệu quả, tồn tại của các giải pháp đã áp dụng và đề xuất giải pháp mềm để bảo vệ bờ vùng cửa sông, ven biển bán đảo Cà Mau; xây dựng được bộ tiêu chí xác định các vị trí áp dụng giải pháp mềm để bảo vệ bờ vùng cửa sông, ven biển bán đảo Cà Mau; và triển khai 01 mô hình giải pháp mềm thân thiện với môi trường, bảo vệ bờ vùng cửa sông, ven biển.

Sau ba năm nghiên cứu, đề tài đã thu được một số kết quả chính như sau:

- Đã xây dựng được bộ số liệu về ĐKTN liên quan đến giải pháp mềm vùng cửa sông, ven biển, bao gồm bộ số liệu: hiện trạng các điều kiện liên quan đến giải pháp mềm bảo vệ bờ như khí tượng, địa hình, địa chất, thủy, hải văn, thực trạng, xu thế biến động, cơ chế và nguyên nhân bồi xói, các giải pháp bảo vệ bờ đã áp dụng, hiện trạng cây ngập mặn tại khu vực bán đảo Cà Mau.

- Đã xác định được điều kiện thủy thạch động lực và cơ chế vận chuyển bùn cát đặc trưng cho khu vực bán đảo Cà Mau.

- Đã xây dựng được cơ sở khoa học và nguyên lý của giải pháp mềm để bảo vệ bờ vùng cửa sông, ven biển bán đảo Cà Mau về kết cấu và vật liệu sử dụng trong giải pháp dựa trên các dữ liệu về ĐKTN, dữ liệu về thí nghiệm mô hình vật lý và tính toán trên mô hình số trị. Nguyên lý của giải pháp mềm bảo vệ bờ vùng của sông, ven biển là không làm đứt gãy hoàn toàn các quá trình tương tác thủy thạch động lực của vùng cửa sông, ven biển nhằm mục đích hạn chế các tác động tiêu cực tới bờ biển. Giải pháp mềm bao gồm hai hợp phần: (1) Xây dựng giải pháp công trình hỗ trợ việc trồng, phục hồi rừng ngập mặn. (2) Khôi phục hệ sinh thái rừng ngập mặn bằng các kỹ thuật lâm sinh phù hợp với loạt diễn thế phục hồi tự nhiên để đảm bảo chức năng cung cấp dịch vụ sinh thái giảm sóng, gây bồi, bảo vệ bờ của đai cây ngập mặn.

- Đã xây dựng bộ tiêu chí gồm 16 tiêu chí thuộc 3 nhóm tiêu chí về ĐKTN, điều kiện sinh trưởng và phát triển của cây ngập mặn, điều kiện làm việc của công trình thuận với tự nhiên để xác định vị trí áp dụng giải pháp mềm. Các chỉ số cho từng tiêu chí được lượng hóa bằng hình thức cho điểm, thông qua sử dụng các phương pháp chuyên gia với sự tổng hợp ý kiến của các chuyên gia thông qua các hội thảo, tham vấn các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật xây dựng công trình và cộng đồng có liên quan. Qua đó xác định sử dụng 48 chỉ số áp dụng và 3 mức điểm trọng số cho mỗi tiêu chí.

- Đã xây dựng được 01 mô hình giải pháp mềm bảo vệ bờ vùng cửa sông, ven biển tại khu vực xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau gồm 02 hạng mục:

(1) công trình hỗ trợ trồng phục hồi cây ngập mặn là dạng hàng rào cọc tre được gia cố bằng cọc bê tông, với chiều dài tuyến hàng rào là 500m; (2) trồng phục hồi rừng ngập mặn với 2,5 ha cây Mắm trắng (Avicennia alba), mật độ 2.500 cây/ha. Mô hình được đưa vào hoạt động từ tháng 01/2021, cho đến thời điểm hiện tại, hàng rào giảm sóng đã giảm sóng, bảo vệ cây con mới trồng và cho tỷ lệ sống đạt trên 85% qua 02 mùa gió Đông Bắc và Tây Nam năm 2021.

Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần bảo vệ rừng phòng hộ ven biển, tạo hoạt động sinh kế cho người dân địa phương, mà còn góp phần hạn chế sạt lở, phục hồi rừng ngập mặn hỗ trợ phát triển bền vững khu vực ven biển xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 20271/2021) tại Cục Thông tin khoa học và công nghệ quốc gia.

N.P.D (NASATI)