Tín phong là hoàn lưu quy mô lớn thuộc hệ thống hoàn lưu trái đất, khởi phát từ ACCNĐ và thổi về vùng xích đạo. Tín phong hoạt động tương đối ổn định trong khu vực rộng lớn từ khoảng 30oS đến 30oN. Tuy nhiên, tín phong cũng biến động rõ ràng qua các năm và trong năm. Về cơ bản, hình thế thời tiết do tín phong là tương đối tốt tại nơi khởi phát. Tuy nhiên, hội tụ tín phong ở hai bán cầu là ITCZ, là vùng nhiễu động và gây thời tiết xấu (dông lốc, mưa lớn, …). Trong nhiều trường hợp tín phong hoạt động mạnh và ổn định, tín phong đóng vai trò như trường nền và kích thích sự hình thành nhiễu động trên trường nền này theo dạng lý thuyết chuỗi waves train.

Việt Nam nằm ở rìa phía đông nam của lục địa Á-Âu, trong vùng giao tranh của các hệ thống hoàn lưu gió mùa châu Á nên cũng chịu ảnh hưởng của tín phong, nhưng sự ảnh hưởng của nó không liên tục và có sự khác nhau giữa các vùng miền Tuy nhiên, do nằm ở gần xích đạo và là khu vực hội tụ của tín phong hai bán cầu (ITCZ) nên độ dầy của tín phong ở khu vực Việt Nam là tương đối lớn (3-5km), và hình thành thời tiết xấu (do hội tụ tín phong 2 bán cầu).

Xuất phát từ thực tiễn trên, Chủ nhiệm đề tài Nguyễn Đăng Mậu cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu thực hiện “Nghiên cứu hoạt động của tín phong (trade wind) và ảnh hưởng đến thời tiết khí hậu ở Việt Nam” với mục tiêu:

- Xác định được quy luật hoạt động của tín phong khu vực Tây Bắc TBD;

- Làm rõ được ảnh hưởng của tín phong đến thời tiết, khí hậu Việt Nam.

Sự biến đổi đặc tính của khối khí trong vùng gió tín phong. Khi dịch sang phía tây, độ dày lớp biên tăng và sự hình thành mây cumulus tăng, kết quả của sự tăng nhiệt độ nước biển

Các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam chủ yếu tìm hiểu tác động của gió mùa tới sự biến đổi mưa ở Việt Nam. Ở Bắc Bộ, mưa được cho gây ra bởi xâm nhập lạnh, bão, ITCZ, dông nhiệt trong đới gió tây có nguồn gốc từ áp thấp Nam Á. Ở Nam Bộ, mưa chủ yếu gây ra bởi gió mùa tây nam, còn ở Trung Bộ, mưa được cho gây ra bởi xâm nhập lạnh kết hợp với ITCZ. Cho tới thời điểm hiện tại, có rất ít các nghiên cứu về tác động của tín phong tới mưa ở Việt Nam. Các nghiên cứu chủ yếu giới hạn ở việc xác định các hình thế synop gây mưa và mưa lớn ở Việt Nam. Ví dụ, trong rất nhiều trường hợp, các dự báo viên nhận thấy khi có sự xuất hiện nhiễu động gió đông trên cao thường đi kèm sau đó là mưa lớn ở Trung Bộ. Ở một số trường hợp khác, sự mạnh yếu của tín phong vào thời kỳ giao mùa được nhận thấy thường gây ra các hiện tượng trái mùa. Trong thời kỳ từ mùa khô sang mùa mưa, biến động của tín phong kết hợp với các hình thế khác có thể gây mưa trái mùa ở khu vực Tây Nguyên và Nam Bộ. Mưa trái mùa đến sớm có thể gây ảnh hưởng đến năng suất cây trồng ở khu vực Tây Nguyên. Ví dụ mưa trái mùa không chỉ gây khó khăn trong việc thu hoạch và bảo quản cà phê của người dân, mà rất có thể ảnh hưởng đến năng suất niên vụ sau.

Sau thời gian nghiên cứu, đề tài đã thu được những kết quả như sau:

Về hoạt động của tín phong Tây Bắc TBD:

- Trên khu vực Tây Bắc TBD, U850hPa (150oE - 180oE, 10oN - 25oN) có thể được sử dụng làm chỉ số minh họa cho hoạt động của tín phong ở khu vực này (TWI). Chỉ số TWI thể hiện gió có nguồn gốc từ ACCNĐ Bắc TBD, phản ánh được mối quan hệ chặt chẽ với ACCNĐ Bắc TBD. Do vậy, chỉ số TWI có thể được sử dụng để lượng hóa hoạt động của tín phong ở khu vực Tây Bắc TBD.

- Cường độ tín phong mạnh nhất vào tháng 11 đến tháng 12 và tháng 3 đến tháng 7; yếu nhất vào tháng 8 đến tháng 9. Sự thay đổi cường độ tín phong theo mùa gắn liền với sự thay đổi của cường độ áp cao cận nhiệt Bắc TBD.

- Tần suất tín phong Tây Bắc TBD cao nhất trong các tháng mùa đông, với tần suất có thể đạt trên 90%. Ngược lại, tần suất thấp hơn trong các tháng mùa hè, thấp nhất là tháng 8 đến tháng 9 với tần suất khoảng 18-35%.

- Ở quy mô nội mùa, tín phong Tây Bắc TBD cho thấy các dao động mạnh với chu kỳ khoảng 10-20 ngày và 30-60 ngày.

- Trong chu kỳ 1 năm, cấu trúc khí quyển thẳng đứng của tín phong Tây Bắc TBD trải qua các giai đoạn khí quyển phức tạp và lặp đi lặp lại với dòng thăng và dòng giáng ở Bắc, Nam Bán Cầu và hai bên xích đạo. Sự thu hẹp hay mở rộng của tín phong ở các mực khác nhau có liên quan chặt chẽ với ACCNĐ Bắc TBD.

Về tín phong Tây Bắc TBD và thời tiết, khí hậu Việt Nam

- Tín phong đóng vai trò là dòng nền, cung cấp một lượng ẩm cho đối lưu phát triển gây ra mưa lớn trong mùa xuân ở miền bắc. Chúng đóng vai trò dẫn các nhiễu động nhiệt đới di chuyển vào Biển Đông và đất liền gây mưa lớn trong các tháng mùa thu ở Trung Bộ với những tương tác phức tạp giữa xâm nhập lạnh, áp thấp nhiệt đới và đôi khi là MJO.

- Tín phong Tây Bắc TBD là một trong những nhân tố có tác động đến các hiện tượng thời tiết cực đoan ở Việt Nam. Trong những năm tín phong hoạt động mạnh, số lượng XTNĐ có xu thế gia tăng, số ngày mưa lớn ở Nam Trung Bộ cao hơn đáng kể trong tháng 9-12, nhất là ở Nam Bộ và Tây Nguyên cao hơn đáng kể trong hầu hết các tháng so với năm tín phong yếu.

- Tín phong có thể là một trong những nguyên chính gây ra nắng nóng ở Tây Nguyên và Nam Bộ; trong tháng có tín phong mạnh, số ngày nắng nóng trong tháng 2-tháng 4 ở hai khu vực này cao hơn đáng kể so với năm yếu.

Về tín phong tương tác với một số nhân tố khí hậu

- Trong quy mô nhiều năm, tín phong Tây Bắc TBD cũng có sự biến động mạnh do ảnh hưởng của ENSO. Trong năm La Nina, tín phong có cường độ mạnh còn trong năm El Nino, tín phong có cường độ yếu hơn.

- Gió mùa mùa hè Châu Á và tín phong Tây Bắc TBD có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Trong những năm El Nino, sự ấm lên của SST dẫn đến sự yếu đi của hoàn lưu tín phong và dẫn đến sự dịch chuyển của đối lưu sâu từ Tây TBD sang phía đông. Sự yếu đi của đối lưu khu vực Tây TBD lại là nguyên nhân làm suy yếu hoàn lưu gió mùa mùa hè Châu Á.

- Tín phong vào mùa thu tác động lên sườn đông dãy Trường Sơn, là một trong những nguyên nhân làm tăng cường độ dòng thăng, gây mưa lớn ở Trung Bộ.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 22335/2023) tại Cục Thông tin, Thống kê.

Đ.T.V (NASTIS)