Các trường đại học, viện nghiên cứu được coi là có vai trò chủ yếu trong việc sáng tạo và phát triển tri thức cho xã hội (Jabson và các cộng sự, 2019). Sáng chế (SC) được bảo hộ - thành quả của hoạt động sáng tạo và SC - được coi là yếu tố quan trọng thúc đẩy chuyển giao công nghệ từ các trường đại học, viện nghiên cứu tới khu vực tư nhân và ngành công nghiệp, thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Một trong những mục tiêu quan trọng của việc đăng ký, thương mại hóa SC của nhà SC tại các trường đại học, viện nghiên cứu là khích lệ hoạt động SC và động lực SC, thu hồi chi phí đầu tư để tiếp tục tái đầu tư cho hoạt động SC và đổi mới sáng tạo.

Trong thời gian qua, số lượng đơn đăng ký bảo hộ SC của các trường đại học, viện nghiên cứu ở Việt Nam có xu hướng tăng dần. Theo thống kê của Cục Sở hữu trí tuệ (2021), trong thời gian từ 2010-2020, số lượng đơn đăng ký bảo hộ SC của trường đại học đạt mức cao nhất khoảng 160 đơn (năm 2020), của viện nghiên cứu khoảng 110 đơn (năm 2020). Tuy nhiên, con số này vẫn thấp hơn nhiều so với người nộp đơn là cá nhân và doanh nghiệp (khoảng 340 đơn của chủ thể là cá nhân và 390 đơn của chủ thể là doanh nghiệp trong năm 2020). Điều đó 5 cho thấy so với các cá nhân, doanh nghiệp ở Việt Nam, hoạt động đăng ký bảo hộ SC của các trường đại học, viện nghiên cứu còn khá hạn chế; dường như các yếu tố nhằm thúc đẩy động lực đăng ký SC của các nhà SC của các tổ chức này chưa thực sự được chú trọng đúng mức.

Xuất phát từ thực tiễn trên, Chủ nhiệm đề tài Nguyễn Hữu Cẩn cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Khoa học sở hữu trí tuệ thực hiện “Nghiên cứu những vấn đề ảnh hưởng đến động lực của nhà khoa học trong đăng ký thương mại hóa sáng chế tại trường đại học và viện nghiên cứu” với mục tiêu làm rõ thực trạng hoạt động đăng ký, thương mại hóa SC tại các trường đại học, viện nghiên cứu ở Việt Nam; xác định các vấn đề (yếu tố) ảnh hưởng tới động lực của nhà SC trong đăng ký, thương mại hóa SC tại các trường đại học, viện nghiên cứu; trên cơ sở đó, đề xuất giải pháp chính sách cụ thể nhằm thúc đẩy động lực của nhà SC trong đăng ký, thương mại hóa SC tại các trường đại học, viện nghiên cứu trong thời gian tới.

 

Trên cơ sở các lý thuyết tự quyết (SDT), lý thuyết về độc quyền SC và tối đa hóa lợi ích, lý thuyết về cung - cầu SC, lý thuyết về đăng ký SC, lý thuyết về thương mại hóa SC, đồng thời căn cứ kết quả phân tích định tính, định lượng nhằm tìm hiểu, phân tích các lý do thúc đẩy động lực đăng ký, thương mại hóa SC của nhà khoa học tại các trường đại học, viện nghiên cứu ở Việt Nam trong thời gian qua, có thể thấy rằng để thúc đẩy động lực này, cần quan tâm tới cả lý do nội sinh và ngoại sinh của hoạt động đăng ký, thương mại hóa SC.

Kết quả nghiên cứu cho biết các lý do nội sinh thúc đẩy động lực đăng ký SC của nhà khoa học gồm có: đăng ký bảo hộ SC mang lại sự thích thú, sự hài lòng và mang lại lợi ích cho cộng động, xã hội; còn các lý do ngoại sinh gồm có: đăng ký bảo hộ SC để ngăn cản việc “sao chép” SC; để ngăn cản người khác giành được độc quyền SC; để bảo đảm khả năng sử dụng SC, không xâm phạm độc quyền của người khác; để đưa ra thông điệp về SC chứa đựng trong sản phẩm; để tạo cơ hội chuyển giao li-xăng SC và có thu nhập; được ghi danh là tác giả SC trong văn bằng bảo hộ sáng chế do Nhà nước cấp, trong các công trình nghiên cứu khoa học…; được tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước (như huân chương, giải thưởng, phong học hàm...); nhà SC được bộ phận chuyên trách quản trị tài sản trí tuệ của Tổ chức hỗ trợ đăng ký SC và/hoặc nhà SC được Tổ chức dịch vụ đại diện sở hữu công nghiệp hỗ trợ đăng ký SC; nhà SC có thể tự mình viết Bản mô tả SC và tiến hành thủ tục đăng ký SC; đăng ký SC là nhiệm vụ mà Tổ chức giao cho nhà SC (dự án, đề tài…).

Đối với hoạt động thương mại hóa SC, các lý do nội sinh thúc đẩy động lực của nhà khoa học gồm có: thương mại hóa thành công SC mang lại sự thích thú, sự hài lòng cho nhà SC vì SC có tính hữu ích, giải quyết được nhu cầu của ngành công nghiệp; còn các lý do ngoại sinh gồm có: SC được thương mại hóa thành công sẽ tạo uy tín, danh tiếng, cơ hội thăng tiến nghề nghiệp cho nhà SC (như được bổ nhiệm, được thăng hạng…); tạo cơ hội tăng thu thập cho nhà SC (lương, thù lao cho tác giả SC, các khoản thu nhập khác); tạo cơ hội cho nhà SC/tổ chức được đầu tư thêm nguồn lực (tài chính, vật chất) cho hoạt động SC; thương mại hóa thành công SC sẽ tạo ra giá trị cho tổ chức, cải thiện kết quả hoạt động của tổ chức; thương mại hóa SC là nhiệm vụ mà tổ chức giao; nhà SC có quan hệ hợp tác chặt chẽ với doanh nghiệp (nhà SC là nhà tư vấn cho doanh nghiệp); nhà SC được bộ phận chuyên trách quản trị tài sản trí tuệ của Tổ chức hỗ trợ thương mại hóa SC; tổ chức có quy chế phân chia lợi ích rõ ràng, thỏa đáng từ việc thương mại hóa SC của nhà SC; nhà SC có thể tự mình thương mại hóa SC (không cần sự hỗ trợ từ bên ngoài); trao quyền đăng ký SC là kết quả của nhiệm vụ KHCN cho trường, viện chủ trì; và nhà SC có nỗ lực trong việc đăng ký bảo hộ SC.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21604/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

Đ.T.V (NASTIS)