Trong những năm gần đây, Trung Quốc phát triển mạnh mẽ ngành công nghiệp điện hạt nhân. Tính đến năm 2020, Trung Quốc có 49 lò phản ứng hạt nhân đang hoạt động với tổng công suất 47,5 GW và 14 lò phản ứng đang xây dựng với tổng công suất là 14,2 GW. Đáng chú ý có nhiều tổ máy nhà máy điện hạt nhân (NMĐHN) Trung Quốc được xây dựng gần biên giới phía Bắc nước ta như NMĐHN Phòng Thành Cảng ở Quảng Tây, NMĐHN Xương Giang ở đảo Hải Nam. Ở Việt Nam đã bắt đầu có những ý kiến lo ngại về những tác động đối với môi trường và sức khoẻ của người dân tại các tỉnh phía Bắc của Việt Nam một khi có sự cố hạt nhân xảy ra tại các nhà máy này.

Phần lớn các lò phản ứng của hai nhà máy điện hạt nhân này được thiết kế và sử dụng công nghệ lò phản ứng hạt nhân thế hệ 2 (yêu cầu về hệ số an toàn thấp, chỉ10-5). Hiện tại, tổ máy số 1,2 (mỗi tổ máy công suất 1000 MW điện) của NMĐHN Phòng Thành Cảng và tổ máy số 1,2 (mỗi tổ máy công suất 650 MW điện) của NMĐHN Xương Giang đã đi vào hoạt động thương mại. Về khoảng cách địa lý, các nhà máy điện này rất gần Việt Nam (gần nhất là NMĐHN Phòng Thành Cảng chỉ cách tỉnh Quảng Ninh khoảng 50 km), tại các vị trí ở đầu nguồn các luồng không khí vận chuyển hướng về Việt Nam đặc biệt là về mùa đông.

Theo khuyến cáo của Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), đối với các NMĐHN có công suất điện trên 1000 MW, trong phạm vi bán kính 300 km cần có kế hoạch ứng phó với các sự cố lớn có thể xảy ra đối với các nhà máy này. Do vậy, việc nghiên cứu, đánh giá khả năng phát tán và ảnh hưởng của các chất phóng xạ từ các nhà máy điện hạt nhân này tới Việt Nam trong trường hợp xảy ra các sự cố hạt nhân là một nhiệm vụ cấp thiết.

Phiên bản ARGOS9.10 là phiên bản mới nhất, có bản quyền, được Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân đầu tư từ Dự án “Tăng cường năng lực quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường giai đoạn 2017 - 2019 của Viện Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân”. Phần mềm này đã được chuyển giao cho Trung tâm Quan trắc phóng xạ và Đánh giá tác động môi trường, đang được nghiên cứu, tìm hiểu và sử dụng phục vụ hoạt động quan trắc phóng xạ.

Xuất phát từ thực tiễn trên, Chủ nhiệm đề tài Thạc sĩ Dương Đức Thắng cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân thực hiện “Nghiên cứu sử dụng phần mềm mô phỏng ARGOS đánh giá phạm vi mức độ ảnh hưởng của phóng xạ từ một số sự cố tại nhà máy điện hạt nhân Phòng Thành Cảng đến Việt Nam” với mục tiêu: Khai thác, sử dụng hiệu quả phần mềm ARGOS; Đưa ra được các bản đồ về xu hướng phát tán của các nhân phóng xạ (theo 2 mùa: mùa hè và mùa đông) và đánh giá được liều hiệu dụng đối với con người và môi trường từ sự cố nhà máy điện hạt nhân Phòng Thành Cảng của Trung Quốc đến Việt Nam theo một số kịch bản tai nạn tương ứng với ba cấp sự cố (4, 5, 6 - theo thang sự cố INES) phục vụ công tác xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố.

Sau thời gian nghiên cứu, đề tài đã thu được những kết quả như sau:

- Làm chủ, khai thác và sử dụng hiệu quả phần mềm ARGOS, góp phần bổ sung năng lực trong sử dụng chương trình tính toán phát tán, đa dạng hóa cách thức tiếp cận và giải quyết vấn đề mô phỏng phát tán phóng xạ, góp phần dự báo và hỗ trợ ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân.

- Đưa ra được các bản đồ về xu hướng phát tán của các nhân phóng xạ. Đánh giá được khả năng phát tán chất phóng xạ từ NMĐHN Phòng Thành Cảng của Trung Quốc đến Việt Nam với kịch bản tai nạn sự cố cấp 4, cấp 5 và cấp 6 theo thang INES với điều kiện khí tượng đoan. Đánh giá được khả năng ảnh hưởng của các chất phóng xạ phát tán từ NMĐHN Phòng Thành Cảng đến con người và môi trường và đề xuất được giải pháp ứng phó đối với kịch bản tai nạn tương ứng.

Hoàn thành được tất cả các sản phẩm đã đăng ký, các sản phẩm này đều đạt các yêu cầu khoa học đã đăng ký. Đối với sản phẩn dạng II đã đưa ra:

- Hướng dẫn sử dụng phần mềm ARGOS

- Bản đồ về xu hướng phát tán của các nhân phóng xạ (theo mùa), phạm vi phát tán và ảnh hưởng của các chất phóng xạ từ các nhà máy điện hạt nhân Phòng Thành Cảng của Trung Quốc đến Việt Nam theo một số kịch bản tai nạn tương ứng với ba cấp sự cố (4, 5, 6 - theo thang sự cố INES) và một số khuyến cáo cho cơ quan quản lý trong việc ứng phó sự cố.

Đối với sản phẩm dạng III:

- Bài báo có liên quan đến nội dung của đề tài: “Using ARGOS to simulate radioactive dispersion in the atmosphere from Fangchenggang nuclear power plant to Viet Nam” đã được tạp chí tiếng anh Nuclear Science and Technology (NST) của Hội Năng Lượng Nguyên Tử Việt Nam và Viện Năng Lượng Nguyên Tử Việt Nam chấp nhận đăng.

- Báo cáo Hội nghị: Đề tài đã có 1 báo cáo tham dự hội nghị Khoa học và Công nghệ Hạt nhân toàn quốc lần thứ 14 được tổ chức từ ngày 9-10 tháng 12 năm 2021 ở thành phố Đà Lạt tỉnh Lâm Đồng.

Từ kết quả tính toán mô phỏng lan truyền phóng xạ và đánh giá phân bố liều bức xạ đối với các sự cố tai nạn từ NMĐHN Phòng Thành Cảng cho thấy chưa có mức can thiệp cho hành động bảo vệ khẩn cấp cũng như cho hành động tái định cư và kết thúc tái định cư bị vượt quá để có thể phải thực hiện các biện pháp can thiệp tương ứng. Tuy nhiên đã có những mức can thiệp tác nghiệp dựa trên các giá trị phóng xạ đo được bị vượt quá như suất liều trong không khí và mật độ rơi lắng của các nhân phóng xạ trên bề mặt đất bị vượt quá cần phải xác định vùng bị ảnh hưởng để thực hiện các biện pháp can thiệp tương ứng (cấp 6 và cấp 5). Đối với trường hợp sự cố cấp 4 thì chưa cần áp dụng mức can thiệp tác nghiệp.

Kết quả mô phỏng cho thấy luồng khí phóng xạ ảnh hưởng đến Việt Nam có phạm vi tương đối rộng có thể bao gồm toàn bộ các tỉnh miền Bắc và một số tỉnh miền Trung.

Phần mền ARGOS sẽ góp phần dự báo và hỗ trợ ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân hỗ trợ cho mạng lưới quan trắc cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21028/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

Đ.T.V (NASTIS)