Thế giới đang trải qua cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, với sự bùng nổ của khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ số. Xu hướng này đã và đang định hình lại mọi ngành nghề, lĩnh vực, từ sản xuất đến quản lý, và cả đời sống xã hội. Ngành xuất bản cũng không nằm ngoài dòng chảy đó, chủ động ứng dụng những thành tựu mới để tạo ra các sản phẩm đáp ứng nhu cầu đa dạng của độc giả trong thời đại số.

Từ lâu, tem đã được sử dụng rộng rãi để chống hàng giả, hàng nhái và truy xuất nguồn gốc hàng hóa trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Tuy nhiên, với sự phát triển của công nghệ số, phạm vi ứng dụng của tem ngày càng mở rộng. Ngoài các chức năng truyền thống, tem được tích hợp công nghệ số còn có thể quản lý quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng sản phẩm, phát triển thị trường, quản lý doanh nghiệp và hỗ trợ thanh toán. Thậm chí, mỗi con tem còn có thể chứa đựng thông tin về chính sản phẩm.

Ngành xuất bản, với vai trò vừa là công tác tư tưởng - văn hóa vừa là một phần của ngành công nghiệp văn hóa gắn liền với sáng tạo nội dung, đã sớm ứng dụng công nghệ tem để bảo vệ sản phẩm của mình. Hiện tại, hơn 75% xuất bản phẩm (khoảng 300 triệu/400 triệu bản/năm) đã sử dụng nhiều loại tem công nghệ khác nhau như tem Halogram 2D/3D/3DF, tem nhiệt, tem nước, tem quang học và tem điện tử xác thực qua SMS. Đặc biệt, sự xuất hiện của tem QR code đã đánh dấu một bước tiến mới trong việc nắm bắt xu hướng công nghệ số.

Tuy nhiên, điểm hạn chế chung của các loại tem cũ và tem điện tử đang được sử dụng là chúng chủ yếu tập trung vào truy xuất nguồn gốc và phân biệt sách thật/giả, chưa khai thác tối đa các tính năng của công nghệ mới, đặc biệt trong việc quản lý và phát triển thị trường. Bên cạnh đó, tính đặc thù của sản phẩm sách còn gây khó khăn về chi phí và tính tiện dụng khi áp dụng tem.

Trước thực trạng phát triển của ngành xuất bản, in và phát hành, việc tìm ra một giải pháp công nghệ để quản lý xuất bản phẩm là vô cùng cần thiết, phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại và chủ trương đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin của Chính phủ. Tem điện tử nổi lên như một giải pháp lý tưởng không chỉ bởi giá thành thấp mà còn vì khả năng loại bỏ cơ chế "xin - cho" giữa cơ quan quản lý và các đơn vị, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà xuất bản và đơn vị làm sách. Hơn nữa, tem điện tử sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho cơ quan quản lý về độc giả và địa điểm bán sách, giúp nhà xuất bản theo dõi quá trình phát hành, khu vực đại lý, số lượng tồn kho và đánh giá nhu cầu thị trường. Với sự phổ biến của smartphone, tem điện tử còn trao quyền cho độc giả tự kiểm tra nguồn gốc và tính hợp pháp của sách trước khi mua.

Xuất phát từ những lý do đó, ThS. Nguyễn Nguyên cùng các cộng sự tại Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Thông tin và Truyền thông đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thử nghiệm giải pháp quản lý xuất bản phẩm và phát triển thị trường xuất bản bằng tem” nhằm nghiên cứu giải pháp quản lý xuất bản phẩm và phát triển thị trường xuất bản bằng tem điện tử, qua đó trang bị thêm công cụ quản lý cho các cơ quan nhà nước, nhà xuất bản và đơn vị phát hành. Điều này sẽ giúp kiểm soát thị trường xuất bản, ngăn chặn sách lậu, sách giả, nắm bắt khuynh hướng tiêu thụ để phát triển thị trường một cách nhanh chóng, mạnh mẽ và bền vững.

Qua kết quả nghiên cứu giải pháp và ứng dụng công nghệ tem cho thấy,nạn in sách lậu, sách giả vẫn là một vấn đề nhức nhối đối với ngành xuất bản và xã hội Việt Nam. Tình trạng này không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho các nhà xuất bản mà còn làm méo mó thị trường, triệt tiêu động lực sáng tạo và đe dọa sự phát triển lành mạnh của ngành. Mặc dù các cơ quan quản lý đã triển khai nhiều biện pháp như thanh tra, kiểm tra và tuyên truyền, cùng với việc ứng dụng các loại tem chống giả truyền thống (hologram, tem nhiệt, tem nước, tem phủ cào 3D), tình trạng sách lậu vẫn diễn biến phức tạp. Một trong những thách thức lớn là việc phân biệt tem thật/giả bằng mắt thường rất khó, ngay cả với người trong ngành, khiến độc giả càng khó nhận biết. Điều này làm giảm hiệu quả của các giải pháp tem chống giả hiện có. Thực tế cho thấy, để chống sách lậu hiệu quả cần có sự tham gia của cộng đồng. Vì vậy, một giải pháp công nghệ tiện lợi, giúp bạn đọc dễ dàng kiểm tra sách là rất quan trọng.

Đề tài đã làm rõ sự ưu việt của tem điện tử sử dụng mã QR trong việc quản lý xuất bản phẩm, bảo vệ bản quyền và chống nạn sách giả, sách lậu. Tem điện tử không chỉ giúp truy xuất nguồn gốc và xác thực sách có bản quyền một cách hiệu quả, mà còn mang lại lợi ích kinh tế cho các nhà xuất bản nhờ giá thành rẻ và khả năng không tạo ra cơ chế "xin - cho". Hơn nữa, tem điện tử có thể chứa đựng nội dung sách, tích hợp nhiều công nghệ để bảo vệ thị trường và kết nối các đơn vị làm sách với độc giả và cơ quan quản lý. Đây được coi là một bước ngoặt để phát triển thị trường xuất bản phẩm.

Dù tem điện tử QR là một giải pháp hữu hiệu, nó chỉ là một phần của công cuộc phòng chống in lậu. Vẫn cần giải quyết các vấn đề như nâng cao ý thức người tiêu dùng, đẩy mạnh tuyên truyền về tác hại của sách giả, sách lậu và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm bản quyền.

Giải pháp quản lý thị trường xuất bản phẩm, chống sách giả, sách lậu bằng ứng dụng công nghệ tem điện tử mã QR do đề tài đề xuất được đánh giá là phù hợp với quy trình quản lý hoạt động xuất bản, dựa trên nền tảng hạ tầng công nghệ thông tin và cơ sở dữ liệu của Cục Xuất bản, In và Phát hành, do đó có tính khả thi cao.

Để triển khai hiệu quả giải pháp này, nhóm nghiên cứu đề xuất:

- Đối với các Nhà xuất bản và đơn vị làm sách: Nên đưa việc dán tem điện tử QR vào một công đoạn bắt buộc trong quy trình xuất bản.

- Đối với cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản (Cục Xuất bản, In và Phát hành):  Cần thống nhất loại tem sử dụng cho toàn ngành và ban hành hướng dẫn cụ thể cho các nhà xuất bản, đơn vị phát hành; thống nhất quy cách dán tem, mẫu tem và các thông tin cơ bản được gán trên tem để bảo vệ quyền lợi của các đơn vị và tạo sự đồng bộ; đầu tư và hoàn thiện hệ thống hạ tầng CNTT, hệ thống cơ sở dữ liệu về xuất bản phẩm, phát triển các ứng dụng và công cụ hỗ trợ triển khai giải pháp tem điện tử mã QR.

Việc ứng dụng rộng rãi tem điện tử QR không chỉ hỗ trợ các đơn vị xuất bản trong bảo vệ thương hiệu, chống in lậu, in giả mà còn là giải pháp quan trọng thúc đẩy sự phát triển thị trường. Đồng thời, đây là bước đi thiết yếu để Cục Xuất bản, In và Phát hành thực hiện chuyển đổi số, góp phần phát triển lành mạnh thị trường xuất bản, mang lại lợi ích cho tác giả, các đơn vị làm sách và nâng cao uy tín trong việc thực thi bản quyền trên thế giới.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 20779/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)