Chương trình đổi mới công nghệ quốc gia đến năm 2020, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 677/QĐ-TTg ngày 10/5/2011, là một sáng kiến quan trọng nhằm thúc đẩy năng lực công nghệ của Việt Nam. Chương trình này đang được quản lý và triển khai theo một hệ thống các Thông tư hướng dẫn chặt chẽ, bao gồm Thông tư số 09/2013/TT-BKHCN (quản lý chương trình), Thông tư số 03/2013/TT-BKHCN (xác định, tuyển chọn, thẩm định nhiệm vụ), Thông tư số 04/2013/TT-BKHCN (tiêu chí đánh giá nhiệm vụ) và Thông tư liên tịch số 79/2014/TTLT-BTC-BKHCN (quản lý tài chính). Nhìn chung, các văn bản này đã tạo dựng một hành lang pháp lý thống nhất và chặt chẽ cho việc thực hiện Chương trình. Thông qua Chương trình, nhiều doanh nghiệp đã nhận được hỗ trợ để triển khai các dự án đổi mới công nghệ. Đồng thời, rất nhiều đề xuất nhiệm vụ từ các bộ, ngành, địa phương, tổ chức và cá nhân đang được xem xét để lựa chọn. Tuy nhiên, tương tự các chương trình và nhiệm vụ khoa học công nghệ khác, số lượng doanh nghiệp thực sự được hỗ trợ vẫn chưa đạt kỳ vọng. Việc tài trợ cho doanh nghiệp đổi mới công nghệ còn hạn chế, phần lớn doanh nghiệp vẫn phải dựa vào vốn tự có để đổi mới và cải tiến công nghệ, rất ít doanh nghiệp tiếp cận được các chương trình hỗ trợ của Nhà nước. Theo đánh giá của một số doanh nghiệp và chuyên gia, cơ chế quản lý và hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ vẫn còn nhiều điểm bất cập. Những hạn chế này cản trở hiệu quả của Chương trình và chưa thực sự khuyến khích doanh nghiệp tích cực đổi mới.

Để khắc phục những bất cập trong cơ chế quản lý, hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện dự án đổi mới công nghệ trong khuôn khổ Chương trình đổi mới công nghệ quốc gia, đồng thời góp phần triển khai đồng bộ các cơ chế chính sách hỗ trợ doanh nghiệp của Nhà nước, ThS. Thái Hải Anh cùng các công sự tại Cục Ứng dụng và Phát triển công nghệ đã đề xuất thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu cấp Bộ: "Nghiên cứu xây dựng cơ chế quản lý, hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện dự án đổi mới công nghệ trong Chương trình đổi mới công nghệ quốc gia".

Nhiệm vụ trọng tâm của đề án này là nghiên cứu, sửa đổi và bổ sung đồng bộ các thông tư quản lý của Chương trình đổi mới công nghệ quốc gia. Mục tiêu là đảm bảo các quy định phù hợp và tạo điều kiện tối ưu cho doanh nghiệp trong việc đề xuất, xét chọn, thẩm định và triển khai các dự án đổi mới công nghệ, từ đó nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và năng lực cạnh tranh.

Trong thời gian qua, Chương trình đổi mới công nghệ quốc gia đã có những đóng góp nhất định trong việc khuyến khích doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đầu tư vào đổi mới công nghệ. Một số nhiệm vụ đã kết thúc đã cho thấy đóng góp đáng kể vào mức tăng trưởng trung bình hàng năm của doanh nghiệp. Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp được hưởng lợi vẫn còn rất ít ỏi so với gần 600.000 doanh nghiệp tại Việt Nam hiện nay.

Một trong những nguyên nhân chính được các doanh nghiệp chỉ ra là sự tồn tại của các rào cản và cơ chế chưa thực sự thông thoáng, gây khó khăn cho việc tham gia Chương trình. Do đó, các cơ quan quản lý khoa học và công nghệ cần tiếp tục điều chỉnh và thay đổi cơ chế, phương thức quản lý để giảm thiểu thủ tục hành chính và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho doanh nghiệp thực hiện các dự án đổi mới công nghệ.

Qua quá trình tổng hợp và phân tích việc triển khai Chương trình Đổi mới công nghệ quốc gia cùng một số chương trình, nhiệm vụ khoa học và công nghệ được tài trợ khác trong giai đoạn vừa qua, đề án đã chỉ ra những vấn đề bất cập và tồn tại trong cơ chế quản lý, hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện các dự án đổi mới công nghệ. Từ đó, đề án đã đề xuất sửa đổi các quy định trong mô hình quản lý, bao gồm các khâu từ xác định, tuyển chọn, giao trực tiếp, ký kết hợp đồng, quá trình tổ chức thực hiện, và đặc biệt là đề cao trách nhiệm của cán bộ trực tiếp quản lý dự án. Những đề xuất chỉnh sửa này nhằm tháo gỡ khó khăn cho các cơ quan quản lý Chương trình đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp khi đề xuất tham gia và nhận hỗ trợ.

Nhiệm vụ cũng đã tiến hành xây dựng dự thảo các Thông tư sửa đổi, bổ sung các Thông tư hướng dẫn quản lý chương trình. Các dự thảo này tập trung vào việc sửa đổi các quy định về bộ máy quản lý, các biểu mẫu theo hướng tinh gọn, giảm thiểu thủ tục hành chính và rút ngắn thời gian xét duyệt dự án. Các dự thảo thông tư điều chỉnh, bổ sung đã được trình Vụ Pháp chế thẩm định và xin ý kiến lãnh đạo Bộ, dự kiến sẽ phục vụ cho cả giai đoạn 2020-2025 của Chương trình.

Tuy nhiên, do thời gian nghiên cứu còn hạn chế và một số vấn đề khó khăn về quy định tài chính, thanh quyết toán nhiệm vụ không thể giải quyết triệt để trong các thông tư quản lý hiện hành, việc này đòi hỏi sự tham gia nghiên cứu và đóng góp của nhiều Bộ, Ngành khác trong thời gian tới. Điều này sẽ đảm bảo tạo ra động lực thực sự và khuyến khích mạnh mẽ hơn cho doanh nghiệp trong công cuộc đổi mới công nghệ.

Đề án này mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, thể hiện tinh thần coi doanh nghiệp là trung tâm của hoạt động đổi mới. Nhà nước, Chính phủ, viện nghiên cứu và trường đại học cần tập trung kết nối, tạo môi trường thuận lợi nhất cho hoạt động của doanh nghiệp. Việc hoàn thiện cơ chế quản lý và hỗ trợ không chỉ giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, mà còn góp phần thực hiện hiệu quả các nghị quyết quan trọng của Chính phủ và Quốc hội.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 20968/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)