An toàn thực phẩm hiện nay không chỉ là câu chuyện dinh dưỡng đơn thuần mà đã trở thành vấn đề sống còn, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và nòi giống của cả dân tộc. Dù Việt Nam đã thiết lập được hành lang pháp lý đa dạng với trọng tâm là Luật An toàn thực phẩm 2010 và là quốc gia ASEAN đầu tiên áp dụng tiêu chuẩn GMP trong sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe, nhưng thực tiễn vẫn đang đối mặt với những thách thức nhức nhối. Tình trạng sản xuất nhỏ lẻ với hơn 8 triệu hộ, thói quen lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật, cùng sự xuất hiện của thực phẩm lậu và hàng giả trên mạng xã hội đã tạo ra những diễn biến khó lường. Đặc biệt, sự thiếu nhất quán trong các quy định và mô hình quản lý chồng chéo giữa các ngành Y tế, Nông nghiệp, Công thương tại địa phương đang gây ra những rào cản lớn, làm thiệt hại kinh tế khi nhiều lô hàng xuất khẩu bị đình chỉ tại nước ngoài do vi phạm tiêu chuẩn chất lượng.

Trước bối cảnh đó, các nghiên cứu trong nước đã hình thành hai nhóm trọng tâm nhằm giải quyết triệt để vấn đề. Nhóm nghiên cứu lý luận tập trung xây dựng nền tảng về trách nhiệm của Chính phủ, phân tích các tác động từ xu thế toàn cầu hóa và rào cản thương mại quốc tế để bảo vệ người tiêu dùng. Song song đó, nhóm nghiên cứu thực trạng đã đi sâu đánh giá sự tương thích của pháp luật Việt Nam với các hiệp định thương mại tự do như TPP, WTO và các biện pháp vệ sinh dịch tễ (SPS). Các công trình này không chỉ chỉ ra sự thiếu hụt đạo đức trong chuỗi giá trị thực phẩm vì mục tiêu lợi nhuận mà còn cung cấp số liệu thực tế về tình hình thi hành chính sách, từ đó đúc kết bài học kinh nghiệm quản lý quốc tế để áp dụng phù hợp vào điều kiện kinh doanh và sản xuất tại Việt Nam.

Để chuyển hóa các nghiên cứu thành hành động thực tiễn, TS. Phạm Thị Thúy Nga và các cộng sự tại Viện Nhà nước và Pháp luật - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã thực hiện đề tài “Pháp luật về an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay”. Đề tài đặt ra mục tiêu tổng quát là đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện công tác quản lý ATTP trong tình hình mới. Về mặt cụ thể, nghiên cứu sẽ làm sáng tỏ các nguyên tắc điều chỉnh pháp luật dựa trên kinh nghiệm quốc tế, đồng thời phân tích toàn diện các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia. Qua đó, đề tài không chỉ tập trung rà soát để loại bỏ những quy định chồng chéo, pháp điển hóa các văn bản hiện hành mà còn định hình các quan điểm chiến lược, giúp bảo vệ môi trường sống và ứng dụng hiệu quả khoa học công nghệ trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm, đáp ứng yêu cầu hội nhập khắt khe hiện nay.

Sau thời gian triển khai, đề tài nghiên cứu về hệ thống pháp luật an toàn thực phẩm (ATTP) đã chính thức đưa ra những nhận định mang tính định hướng, nhằm giải quyết bài toán quản lý chất lượng thực phẩm tại Việt Nam hiện nay. Cụ thể:

1. Pháp luật ATTP đảm bảo quyền có thực phẩm thích đáng, cũng chính là một nội dung của quyền có mức sống thích đáng - một trong các quyền kinh tế, xã hội cơ bản của con người. Trong thời đại quốc tế hoá, pháp luật về ATTP mỗi quốc gia có mối quan hệ chặt chẽ với các tiêu chuẩn quốc tế về ATTP. Bảo đảm ATTP cần được thực hiện bởi cả hai hệ thống: hệ thống kiểm soát công do Nhà nước ban hành và hệ thống kiểm soát tư do các doanh nghiệp, các hiệp hội thương mại ngành hay bên thứ ba thực hiện.

2. Ở cấp độ quốc tế, khung pháp luật về ATTP gồm các nội dung:

- Thỏa thuận SPS, TBT trong khuôn khổ WTO;

- Bộ quy tắc về thực phẩm. Ở cấp độ quốc gia, dựa trên các tiêu chí khác nhau có cách xác định các nội dung chính của khung pháp luật về ATTP.

Dựa trên mục đích bảo đảm ATTP, pháp luật quốc gia về ATTP thường bao gồm những nội dung sau:

- Điều kiện sản xuất, kinh doanh thực phẩm;

- Điều kiện bảo đảm ATTP;

- Quảng cáo, ghi nhãn đối với hàng hóa thực phẩm;

- Kiểm nghiệm thực phẩm, phân tích nguy cơ đối với ATTP, phòng ngừa, ngăn chặn và khắc phục sự cố về ATTP;

- Thông tin, giáo dục, truyền thông về ATTP;

- Trách nhiệm quản lý nhà nước về ATTP;

- Quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân trong bảo đảm ATTP;

- Trách nhiệm pháp lý đối với các tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luật về ATTP.

3. Để đánh giá pháp luật về ATTP, cần dựa trên các nhóm tiêu chí sau:

- Nhóm tiêu chí về hoàn thiện nội dung pháp luật về ATTP (Tiêu chí về tính toàn diện (10 tiêu chí); Tiêu chí về tính đồng bộ (3 tiêu chí); Tiêu chí về tính phù hợp; Tiêu chí về tính thống nhất về nội dung; Tiêu chí về tính khả thi; Tiêu chí về tính ổn định và ít thay đổi).

- Nhóm tiêu chí hoàn thiện về hình thức của pháp luật về ATTP (Tiêu chí công khai, minh bạch, kịp thời và dân chủ; Tiêu chí về kỹ thuật xây dựng).

- Nhóm tiêu chí về tổ chức thực hiện (Tiêu chí khả năng tiếp cận thông tin (2 tiêu chí); Tiêu chí điều kiện nhân lực, tài chính, công nghệ, cải cách thủ tục hành chính).

4. Nhìn chung, hệ thống quy định pháp luật về ATTP Việt Nam hiện nay khá hiện đại, thể chế hóa được quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước về ATTP, nội luật hóa các điều ước, hiệp định quốc tế mà Việt Nam ký kết tham gia, khắc phục được những tồn tại yếu kém trước đây, tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh và thương mại hóa sản phẩm thực phẩm. Các quy định, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về ATTP được ban hành đều hài hòa với tiêu chuẩn của Ủy ban tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế Codex, tiêu chuẩn khu vực và phù hợp với thực tiễn sản xuất, kinh doanh thực phẩm tại Việt Nam.

5. Bên cạnh những kết quả đạt được trong việc xây dụng văn bản pháp luật về ATTP, vẫn còn một số nhưng hạn chế trong quá trình thực tiễn thi hành xuất phát từ cả nguyên nhân chủ quan và khách quan. Còn một khoảng cách lớn giữa việc ban hành pháp luật và thực thi luật pháp. Trong đó có thể chỉ ra 10 vấn đề cần quan tâm trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật về ATTP sắp tới.

6. Việc hoàn thiện pháp luật về ATTP trong bối cảnh mới ở nước ta hiện nay cần đáp ứng các yêu cầu sau:

- Quán triệt quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về bảo đảm ATTP, thực hiện Nghị quyết của Chính phủ về định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021 – 2030;

- Hướng tới sự phát triển bền vững và vì con người;

- Đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất, khả thi của hệ thống pháp luật ATTP;

- Đảm bảo hiệu quả thực hiện pháp luật ATTP;

- Phù hợp xu hướng và bắt kịp yêu cầu về tiêu chuẩn quốc tế đối với ATTP trong bối cảnh mới.

7. Hoàn thiện thể chế quản lý ATTP rà soát các quy định pháp luật hiện hành để đề xuất ban hành các văn bản quy phạm pháp luật mới hoặc sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành nhằm bảo đảm thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật về ATTP, hoàn thiện quy định quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm trong tình hình mới. Việt Nam đã tham gia một số tổ chức quốc tế liên quan tới ATTP như WHO, FAO, CODEX, và ký kết một số hiệp định về công nhận, thừa nhận lẫn nhau trong hoạt động liên quan tới ATTP như SPS, TBT,...

8. Để nâng cao hiệu quả điều chỉnh pháp luật ATTP ở Việt Nam hiện nay, cần thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp sau: Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức về ATTP và pháp luật về ATTP; Nhóm giải pháp tổ chức thực hiện pháp luật về ATTP; Nhóm giải pháp tạo lập các điều kiện đảm bảo hiệu quả điều chỉnh pháp luật ATTP.

9. Để thực hiện các giải pháp trên, Quốc hội, Chính phủ, các Bộ, Hội Nông dân Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương cần thực hiện một số nhiệm vụ nhằm thúc đẩy và thực hiện các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả điều chỉnh pháp luật ATTP ở Việt Nam hiện nay.

Với mục tiêu lấy con người và sự phát triển bền vững làm trọng tâm, Việt Nam cần một hệ thống pháp luật không chỉ "đúng" về lý thuyết, mà phải "mạnh" về thực thi, đủ sức bắt kịp các tiêu chuẩn khắt khe nhất của thế giới, bảo vệ sức khỏe giống nòi và nâng tầm vị thế nông sản Việt trên trường quốc tế.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21544/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)