Nhằm điều tra sự đa dạng của các loài ong bắt mồi thuộc phân họ Eumeninae (Vespidae) ở khu vực dãy Trường Sơn Việt Nam, tìm kiếm và mô tả các loài và giống mới cho khoa học, tu chỉnh phân loại và xây dựng bộ sưu tập mẫu cho các nghiên cứu về hình thái và ADN, PGS. TS. Nguyễn Thị Phương Liên và các cộng sự tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã thực hiện đề tài: “Phát hiện taxon mới thuộc nhóm các loài ong bắt mồi phân họ Eumeninae (Hymenoptera: Vespidae) ở khu vực dãy Trường Sơn Việt Nam”.

Sau chuỗi thực địa quy mô tại các "điểm nóng" đa dạng sinh học như VQG Vũ Quang, Chư Mom Ray, KBTTN An Toàn, Kon Chư Răng và các tỉnh dọc dãy Trường Sơn (Quảng Bình, Đắk Lắk, Lâm Đồng...), đề tài đã xây dựng một bộ dữ liệu đồ sộ về phân họ ong bắt mồi Eumeninae. Kết quả nghiên cứu đã thống kê được 76 loài thuộc 36 giống, trong đó có 4 loài được mô tả mới hoàn toàn cho khoa học và nhiều ghi nhận mới cho khu hệ Việt Nam. Cụ thể, nhóm nghiên cứu đã mô tả loài mới thuộc giống Coeleumenes tại Chư Mom Ray; tu chỉnh phân loại và công bố các loài mới như Labus angulus, L. obtusus tại Lâm Đồng, hay Paraleptomenes incultus tại Đồng Nai. Đặc biệt, nghiên cứu còn phát hiện loài ong kích thước lớn Pareumenes caoduong (dài gần 2cm) và loài Pseudozumia cucphuongensis. Những phát hiện này không chỉ làm giàu thêm kho tàng sinh học quốc gia mà còn ghi dấu ấn với 07 bài báo quốc tế thuộc danh lục ISI (như trên tạp chí Zootaxa) và các tạp chí chuyên ngành uy tín, khẳng định giá trị của các vùng phân bố đặc hữu có phạm vi hẹp tại khu vực Trường Sơn như Malayepipona bidoup hay Zethus tumidus.

Không dừng lại ở việc phân loại hình thái, đây là lần đầu tiên dữ liệu di truyền ADN của phân họ Eumeninae tại Việt Nam được thu thập hệ thống. Với 100 mẫu vật, đề tài đã nhân đoạn thành công trình tự gen COI cho 42 loài và gen 16S cho 18 loài, sau đó đăng ký trực tiếp trên hệ thống GenBank toàn cầu, đặt nền móng cho các nghiên cứu về tiến hóa và phát sinh loài tại Đông Nam Á. Song song đó, nghiên cứu đã ghi nhận những đặc điểm sinh thái độc đáo thông qua cấu trúc tổ của 12 loài: từ tổ hình hũ bằng đất của giống Eumenes, tổ nhiều khoang song song của Delta và Allorhynchium, đến những chiếc tổ kết bằng lá cây tinh vi của giống Calligaster hay tổ có vòi cửa dài của giống Gribodia.

Thành công của đề tài còn mở rộng sang việc thu thập mẫu vật các nhóm ong khác như Chrysididae, Crabronidae, dẫn đến việc công bố thêm 05 bài báo ISI ngoài danh mục đăng ký và xuất bản 01 sách chuyên khảo. Đây là những đóng góp quan trọng, không chỉ hoàn thành vượt mức chỉ tiêu của Quỹ Nafosted mà còn kiến tạo một nền tảng dữ liệu sinh học phân tử và sinh thái học vững chắc cho khu hệ ong bắt mồi tại Việt Nam.

Bất chấp những rào cản từ đại dịch COVID-19, đề tài không chỉ hoàn thành các mục tiêu trong thuyết minh mà còn ghi dấu ấn với sự chủ động vượt mức kế hoạch. Cụ thể, nhóm nghiên cứu đã thu thập thành công dữ liệu ADN của 42 loài, vượt chỉ tiêu ban đầu. Không dừng lại ở đó, ngay khi tình hình dịch bệnh được kiểm soát, các chuyến thực địa xuyên suốt năm 2022 đã được nối lại với mục tiêu "số hóa di truyền" cho càng nhiều loài càng tốt. Dù các phân tích ADN bổ sung vẫn đang trong giai đoạn chờ kết quả, nhưng đây chính là nguồn tư liệu quý giá, tạo đà cho các công trình phân loại học chuyên sâu hơn của nhóm trong tương lai.

Nhóm nghiên cứu cũng nhận thấy khu hệ ong bắt mồi tại phía Nam vẫn còn là một "ẩn số" cần lời giải. Để có được một bức tranh toàn cảnh và trọn vẹn về đa dạng sinh học của Việt Nam, nhóm nghiên cứu kỳ vọng sẽ tiếp tục nhận được sự tài trợ để có thể hoàn tất các mảnh ghép về khu hệ ong bắt mồi trên phạm vi cả nước.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21545/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)