Não bộ của con người là một cấu trúc phức tạp, trong đó chất trắng đóng vai trò vô cùng quan trọng, chiếm tới 60% tổng thể. Các đường liên hệ giải phẫu của chất trắng là chìa khóa để hiểu rõ hoạt động chức năng và sự phối hợp giữa các vùng não. Tuy nhiên, chất trắng dễ bị tổn thương do nhiều nguyên nhân như di truyền hoặc bệnh lý, dẫn đến các tình trạng như loạn dưỡng, viêm hoặc thoái hóa. Để chẩn đoán và theo dõi những vấn đề này một cách hiệu quả, kỹ thuật cộng hưởng từ sức căng khuếch tán (DTI) đã ra đời. DTI là một kỹ thuật hiện đại dựa trên sự khuếch tán bất đẳng hướng của các phân tử nước trong sợi trục thần kinh, cho phép các nhà khoa học hình dung các liên kết và ước lượng số lượng cũng như chiều dài của các bó sợi thần kinh trong não người sống. Trên thế giới, DTI đã được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu và chẩn đoán nhiều bệnh lý thần kinh nghiêm trọng như bệnh Alzheimer (AD) – một dạng thoái hóa não không hồi phục gây mất trí nhớ, u não – những khối u phát triển và chèn ép tổ chức não, hay bệnh xơ cứng rải rác (MS) – một bệnh viêm tự miễn ảnh hưởng đến myelin của hệ thần kinh trung ương. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu quốc tế chứng minh hiệu quả của DTI trong các bệnh lý này, nhưng tại Việt Nam, việc ứng dụng kỹ thuật DTI vào chẩn đoán các bệnh lý thần kinh nêu trên vẫn chưa được công bố.

Xuất phát từ thực trạng và nhu cầu cấp thiết đó, PGS. TS. Lâm Khánh và các cộng sự tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 đã thực hiện đề tài: “Ứng dụng cộng hưởng từ sức căng khuếch tán (DTI) trong nghiên cứu đường dẫn truyền thần kinh giữa các trung khu của não bộ để góp phần chẩn đoán một số bệnh lý thần kinh”.

Đề tài này đặt ra hai mục tiêu chính. Thứ nhất, đề tài muốn nghiên cứu đặc điểm hình ảnh đường dẫn truyền thần kinh giữa các trung khu não bộ bằng kỹ thuật DTI ở người trưởng thành khỏe mạnh bình thường. Thứ hai, mục tiêu quan trọng hơn là ứng dụng cộng hưởng từ DTI trong chẩn đoán một số bệnh lý thần kinh thường gặp như Alzheimer, xơ cứng rải rác (MS) và u não người lớn, nhằm cung cấp thêm công cụ hữu ích cho y học Việt Nam.

Đề tài đã được thực hiện nghiên cứu trên tổng cộng 120 đối tượng tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, từ tháng 11/2018 đến tháng 5/2022. Trong đó, có 30 bệnh nhân được chẩn đoán Alzheimer, 30 bệnh nhân u não người lớn, 30 bệnh nhân xơ cứng rải rác và 30 người khỏe mạnh. Kết quả nghiên cứu đã làm rõ đặc điểm hình ảnh DTI (cộng hưởng từ sức căng khuếch tán) ở cả nhóm đối tượng khỏe mạnh và các nhóm bệnh lý này.

 

1. Nghiên cứu đã khảo sát chi tiết đặc điểm hình ảnh của các đường dẫn truyền thần kinh chính trong não bộ người trưởng thành khỏe mạnh bằng kỹ thuật cộng hưởng từ sức căng khuếch tán (DTI).

Các bó sợi thần kinh được mô tả bao gồm:

Bó thể chai: Bó sợi lớn chạy dọc giữa, nối liền các trung khu của hai bán cầu đại não.

Bó đồi thị - vỏ não: Bó đi từ vùng sau hành não, qua đồi thị, và kết nối với các trung khu vỏ não, với số lượng trung khu vỏ não khác nhau tùy đối tượng.

Bó hồi đai: Bó chạy dọc theo phía trên thể chai, ngoài ra còn có các kết nối phụ đến một số trung khu ở thùy trán, thùy đỉnh, thùy chẩm.

Bó thái dương - chẩm: Bó đi từ các trung khu ở thùy thái dương ra sau đến trung khu ở thùy chẩm.

Bó trán - chẩm: Bó chạy dọc từ trước ra sau, nối các trung khu thùy trán với thùy đỉnh, thùy chẩm, và đôi khi đến thùy thái dương. Bó này cũng có thể có sợi đối bên ở một số trường hợp.

Bó vỏ - tiểu não: Bó kết nối các trung khu của bán cầu đại não (từ vỏ hoặc nhân dưới vỏ) đến các trung khu của tiểu não.

Bó vỏ - tủy: Bó xuất phát từ các trung khu ở thùy trán, thùy đỉnh, đi xuống qua bao trong đến hành não, với một số sợi bất thường chạy sang trung khu vỏ não đối diện trong một vài trường hợp.

Các đặc điểm hình ảnh của từng bó được mô tả chi tiết, thể hiện đường đi, sự phân nhánh, cũng như các chỉ số định lượng về số lượng sợi, chiều dài sợi, số voxel, chỉ số khuếch tán phân đoạn (FA) và hệ số khuếch tán biểu kiến (ADC).

2. Nghiên cứu đã ứng dụng kỹ thuật cộng hưởng từ sức căng khuếch tán (DTI) để đánh giá các đặc điểm hình ảnh trên bệnh nhân Alzheimer, xơ cứng rải rác (MS) và u não người lớn, so sánh với nhóm khỏe mạnh bình thường.

- Hình ảnh cộng hưởng từ DTI trên bệnh nhân Alzheimer.

Nhìn chung, mặc dù cấu trúc 3D không thay đổi nhiều, nhưng các thông số định lượng của DTI cho thấy những biến đổi rõ rệt ở nhiều bó sợi thần kinh trên bệnh nhân Alzheimer, đặc biệt là sự giảm về số lượng sợi và các chỉ số phản ánh tính toàn vẹn của sợi trục

- Hình ảnh cộng hưởng từ DTI trên bệnh nhân u não người lớn

Đối với bệnh nhân u não người lớn, hình ảnh DTI cho thấy những biến đổi cấu trúc đáng kể của các đường dẫn truyền thần kinh. Nhiều bó sợi bị cắt đứt hoàn toàn, đặc biệt là bó thái dương – chẩm và bó trán - chẩm. Ngoài ra, rất nhiều bó sợi bị lệch khỏi vị trí giải phẫu bình thường, bao gồm lồi thể chai, gối thể chai, đồi thị - vỏ não, hồi đai, thái dương - chẩm, trán - chẩm, vỏ - tiểu não và vỏ - tủy.

-  Hình ảnh cộng hưởng từ DTI trên bệnh nhân xơ cứng rải rác

Ở bệnh nhân xơ cứng rải rác (MS), mặc dù hình ảnh 3D của các đường dẫn truyền thần kinh cho thấy ít thay đổi, nhưng các thông số định lượng của DTI lại bộc lộ những biến đổi quan trọng. Đặc biệt, chỉ số ADC tăng lên đáng kể ở hầu hết các bó sợi, cho thấy những thay đổi về tính toàn vẹn của myelin.

Nghiên cứu đã bước đầu đưa ra được các vị trí, hình ảnh, chỉ số bình thường của các đường dẫn truyền trong não trên phim DTI và một số biểu hiện tổn thương của bệnh nhân Alzheimer; u não người lớn; xơ cứng rải rác và. Tuy nhiên do hạn chế của số lượng mẫu, đặc thù của phương pháp nghiên cứu nên kết quả còn một số mặt hạn chế. Bên cạnh đó nghiên cứu nên được tiến hành với cỡ mẫu lớn hơn, kết hợp giữa phân tích DTI với các bộ test đánh giá mức độ bệnh, với theo dõi điều trị trên lâm sàng… từ đó đánh giá được ứng dụng kỹ thuật này vào thực tiễn điều trị bệnh nhân.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21206/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)