Việc chính thức áp dụng quy trình MRV (đo lường – báo cáo – thẩm định) trong canh tác lúa từ vụ đông xuân 2025–2026 đánh dấu một bước chuyển quan trọng của nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long - vựa lúa lớn nhất cả nước. Lần đầu tiên, hoạt động sản xuất lúa được quản lý dựa trên dữ liệu phát thải một cách hệ thống, minh bạch và có thể kiểm chứng, tạo nền tảng để ngành lúa gạo Việt Nam đáp ứng yêu cầu giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao giá trị gia tăng và từng bước hội nhập thị trường carbon quốc tế.

 

Trong bối cảnh nông nghiệp toàn cầu đang dịch chuyển mạnh sang mô hình phát triển bền vững, phát thải thấp và thích ứng với biến đổi khí hậu, yêu cầu lượng hóa phát thải khí nhà kính ngày càng trở nên cấp thiết. Với vai trò là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, Việt Nam chịu áp lực lớn trong việc vừa duy trì sản lượng, vừa giảm tác động môi trường của sản xuất lúa, đặc biệt là phát thải khí mê-tan (CH₄) từ ruộng lúa ngập nước.

Trên cơ sở đó, Việt Nam đã ban hành quy trình MRV đầu tiên cho sản xuất lúa, gắn với Đề án phát triển một triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Việc thí điểm triển khai quy trình này từ vụ đông xuân 2025–2026 tại Đồng bằng sông Cửu Long được xem là bước đi chiến lược, đặt nền móng cho hệ thống dữ liệu carbon của ngành lúa gạo, thay đổi căn bản cách tiếp cận từ quản lý dựa trên kinh nghiệm sang quản lý dựa trên đo lường và bằng chứng khoa học.

MRV là hệ thống bao gồm ba hợp phần then chốt: đo lường (Measurement), báo cáo (Reporting) và thẩm định (Verification). Trong canh tác lúa, MRV cho phép đo đạc và lượng hóa chính xác mức phát thải và mức giảm phát thải khí nhà kính từ từng thửa ruộng, từng mô hình sản xuất. Khác với phương thức thống kê ước tính trước đây, MRV yêu cầu thu thập dữ liệu trực tiếp tại đồng ruộng theo các quy trình kỹ thuật chuẩn hóa, đi kèm cơ chế báo cáo thống nhất và thẩm định độc lập. Nhờ đó, kết quả giảm phát thải có thể được kiểm chứng, làm cơ sở khoa học cho việc chứng nhận tín chỉ carbon trong tương lai.

Quy trình MRV trong sản xuất lúa được thiết kế gồm sáu bước: chuẩn bị, đăng ký, thiết lập đường cơ sở, đo đạc, báo cáo và thẩm định. Mỗi bước đều có yêu cầu kỹ thuật và trách nhiệm cụ thể của các bên liên quan, từ nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp đến cơ quan quản lý và đơn vị thẩm định. Cách tiếp cận này không chỉ nâng cao tính minh bạch mà còn tạo điều kiện để chuẩn hóa dữ liệu trên quy mô lớn.

Tại hội nghị triển khai MRV tổ chức gần đây tại Cần Thơ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã thống nhất lộ trình thí điểm, đánh giá và nhân rộng mô hình. Thứ trưởng Trần Thanh Nam khẳng định việc áp dụng MRV là bước khởi đầu quan trọng cho quá trình chuyển đổi sang mô hình sản xuất nông nghiệp xanh, thông minh và tuần hoàn, trong đó dữ liệu trở thành nền tảng cho quản lý và hoạch định chính sách.

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn và yêu cầu của MRV, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã ban hành Quyết định số 4043/QĐ-TTBVTV ngày 10/11/2025, hoàn thiện quy trình sản xuất lúa phát thải thấp với ba điều chỉnh kỹ thuật then chốt. Thứ nhất là quản lý nước linh hoạt theo điều kiện thủy lợi, áp dụng tưới ngập – khô xen kẽ nhằm giảm phát thải mê-tan. Thứ hai là giảm lượng giống gieo sạ theo lộ trình, góp phần tiết kiệm chi phí và giảm phát thải gián tiếp. Thứ ba là quản lý rơm rạ theo hướng tuần hoàn, hạn chế đốt ngoài đồng, tăng cường tái sử dụng và xử lý sinh học.

Theo đánh giá của Viện Môi trường Nông nghiệp, khi các biện pháp kỹ thuật này được giám sát chặt chẽ thông qua MRV, lượng phát thải có thể giảm từ 29–45% nhờ quản lý nước, và lên tới hơn 80% nếu rơm rạ được xử lý phù hợp. Đây là con số rất đáng kể, cho thấy tiềm năng lớn của ngành lúa gạo trong đóng góp vào mục tiêu giảm phát thải quốc gia.

Thực tế triển khai thí điểm tại các địa phương như An Giang, Cần Thơ và Đồng Tháp bước đầu cho thấy hiệu quả rõ rệt. Nông dân không chỉ giảm lượng nước tưới, tiết kiệm chi phí đầu vào mà còn ghi nhận lợi nhuận tăng nhờ năng suất ổn định và chi phí sản xuất giảm. Quan trọng hơn, người sản xuất dần làm quen với tư duy canh tác dựa trên dữ liệu và tiêu chuẩn môi trường, thay vì chỉ tập trung vào sản lượng.

Việc áp dụng quy trình MRV trong canh tác lúa không chỉ nhằm phục vụ mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, mà còn mở ra cánh cửa để lúa gạo Việt Nam tham gia thị trường carbon đang hình thành. Đây là bước chuyển từ sản xuất truyền thống sang mô hình nông nghiệp hiện đại, minh bạch và có khả năng hội nhập sâu với các chuẩn mực quốc tế. Nếu được triển khai đồng bộ và nhân rộng, MRV sẽ trở thành công cụ quan trọng giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo, đồng thời đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững và tăng trưởng xanh của Việt Nam trong giai đoạn tới.

A.T (tổng hợp)