Các nhà khoa học đã phát hiện rằng, cháy rừng thải ra lượng khí thải gây ô nhiễm không khí nhiều hơn đáng kể so với ước tính trước đây. Nhiều loại phát thải “ẩn” này có thể chuyển hóa thành các hạt bụi mịn nguy hiểm khi hít phải. Nghiên cứu cho thấy ô nhiễm từ cháy rừng ở một số khu vực trên thế giới có thể ngang ngửa với phát thải do con người tạo ra. Điều này giúp lý giải vì sao khói cháy rừng có thể tồn tại dai dẳng và tiếp tục làm chất lượng không khí xấu rất lâu sau khi ngọn lửa đã tắt. 

 

Khi đám cháy lan qua các khu rừng, đồng cỏ và đất than bùn, chúng giải phóng một lượng lớn khí và hạt vào khí quyển. Các nhà khoa học hiện cho rằng mức độ ô nhiễm từ những đám cháy này có thể đã bị đánh giá thấp. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Environmental Science & Technology của ACS cho biết các vụ cháy rừng và các đám cháy có kiểm soát (tức cháy thảm thực vật tự nhiên) trên toàn cầu có khả năng phát thải các loại khí góp phần gây ô nhiễm không khí ở mức cao hơn nhiều so với các ước tính trước đây. Nghiên cứu cũng chỉ ra một số khu vực mà phát thải từ cháy rừng trùng lặp với ô nhiễm do hoạt động của con người, tạo ra những thách thức đặc biệt nghiêm trọng đối với chất lượng không khí.

“Theo những ước tính mới, lượng phát thải hợp chất hữu cơ từ cháy thảm thực vật tự nhiên tăng thêm khoảng 21%”, Lyuyin Huang, tác giả chính của nghiên cứu cho biết. “Bộ dữ liệu này tạo nền tảng cho việc mô hình hóa chất lượng không khí chi tiết hơn, đánh giá rủi ro sức khỏe và phân tích chính sách liên quan đến khí hậu”.

Mỗi năm, cháy rừng thiêu rụi diện tích thảm thực vật rộng lớn, đưa vào khí quyển một hỗn hợp phức tạp gồm hơi nước, tro và các hóa chất chứa carbon. Một số hóa chất trong đó là các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs), tồn tại ở dạng khí một cách dễ dàng. Những chất khác chỉ bay hơi và trở thành khí ở nhiệt độ cao hơn, được phân loại là các hợp chất hữu cơ có độ bay hơi trung gian và bán bay hơi (lần lượt là IVOCs và SVOCs). Khi vào khí quyển, các hợp chất có độ bay hơi một phần này dễ hình thành các hạt bụi mịn hơn so với VOCs, và các hạt này có thể gây hại nếu bị hít phải.

Các hóa chất bị bỏ sót trong khói cháy rừng

Mặc dù quan trọng, IVOCs và SVOCs thường không được đưa vào các nghiên cứu về phát thải từ cháy rừng. Số lượng lớn và tính phức tạp hóa học của chúng khiến việc đo lường trở nên khó khăn, dẫn đến việc nhiều đánh giá trước đây chủ yếu tập trung vào VOCs. Nhóm nghiên cứu do Shuxiao Wang dẫn đầu đã đặt mục tiêu đưa IVOCs và SVOCs vào cùng với VOCs để phản ánh đầy đủ hơn tác động của cháy thảm thực vật tự nhiên đối với chất lượng không khí, sức khỏe con người và khí hậu.

Để thực hiện điều này, nhóm đã phân tích một cơ sở dữ liệu toàn cầu theo dõi diện tích rừng, đồng cỏ và đất than bùn bị cháy trong giai đoạn 1997-2023. Sau đó, họ thu thập thông tin về VOCs, IVOCs, SVOCs và các hợp chất hữu cơ có độ bay hơi cực thấp khác được giải phóng khi các loại thảm thực vật khác nhau bị đốt cháy. Khi không có số liệu đo đạc trực tiếp ngoài thực địa, các nhà nghiên cứu dựa vào thí nghiệm trong phòng thí nghiệm để ước tính các hóa chất được tạo ra. Các dữ liệu này được kết hợp để tính toán lượng phát thải cháy rừng hằng năm trên toàn cầu. 

Các điểm nóng ô nhiễm

Với phương pháp này, các nhà nghiên cứu ước tính rằng cháy thảm thực vật tự nhiên đã phát thải trung bình 143 triệu tấn hợp chất hữu cơ trong không khí mỗi năm trong suốt thời gian nghiên cứu. Con số này cao hơn khoảng 21% so với các ước tính trước đây, cho thấy phát thải từ cháy rừng - đặc biệt là IVOCs và SVOCs - đóng góp vào ô nhiễm không khí nhiều hơn so với nhận định trước đây của giới khoa học.

Khi so sánh phát thải từ cháy rừng với các ước tính trước đó về ô nhiễm do hoạt động của con người, các nhà nghiên cứu nhận thấy nguồn nhân tạo tạo ra tổng lượng hợp chất trong không khí cao hơn. Tuy nhiên, cả hai nguồn phát thải lượng IVOCs và SVOCs ở mức tương đương. So sánh này cũng cho thấy các “điểm nóng” phát thải chung, bao gồm khu vực châu Á xích đạo, châu Phi bán cầu Bắc và Đông Nam Á. Theo các nhà nghiên cứu, ô nhiễm không khí ở những khu vực này đặc biệt phức tạp và sẽ cần các chiến lược khác nhau để giảm phát thải từ cả cháy rừng lẫn hoạt động của con người.

N.M.P (NASTIS), theo Sciencedaily, 1/2026