Dưa  lê  (Cucumis  melo  L.  var.  inodorus),  một  loại  cây  rau  ăn  quả  ngắn  ngày  thuộc  họ  bầu  bí,  dù  mới  du  nhập  vào  nước  ta  trong  vài  thập  kỉ  trở lại đây nhưng đã mang lại hiệu quả cao trong sản xuất nông nghiệp. Đặc biệt với kỹ thuật canh tác  trong  nhà  màng,  mô  hình  mang  những  lợi  ích  như  tiết  kiệm  nước  tưới,  hạn  chế  tác  động  thời tiết, bảo tồn tài nguyên đất, tiết kiệm năng lượng, kiểm soát dịch hại và hạn chế thuốc hoá học  phòng  trừ  sâu  bệnh  hại. Diện tích trồng dưa lê tại Việt Nam đang dần mở  rộng  do  thị  trường  tiêu  thụ  khá  tốt,  giá  cả  ổn  định  nhưng  nguồn  hạt  giống  vẫn  còn  phụ  thuộc  vào  nhập  khẩu.  Trong  khi  các  giống  dưa  lê  địa  phương  (dưa  lê  trắng  Hà  Nội,  dưa  lê  mật  Bắc Ninh, dưa lê Hải Dương) cho năng suất thấp, thịt quả mỏng và mềm, chất lượng chưa cao, khả  năng  thích  ứng  của  giống  nhập  nội  với  từng  vùng  sinh  thái  vẫn còn là một  trở  ngại. Một số công ty giống cây trồng đã nhập nội và đưa vào sản xuất các giống dưa lê lai F1  như:  Thu  Mật,  Thiên  Hương,  Thu  Hoa,  Kim  Cô Nương, Nữ Thần, Kim Cúc hay Ngọc Thanh Thanh cho năng suất cao, quả to, đa dạng về màu sắc và hình dạng. Các công ty  giống  sử  dụng  giống  nhập  nội  vì  các  nghiên  cứu về giống dưa lê ưu thế lai tại Việt Nam còn hạn  chế,  chất  lượng  hạt  giống  lai  phụ  thuộc  rất  lớn  vào  nguồn  vật  liệu  làm  bố  mẹ,  trong  khi  nguồn này chủ yếu do các tập đoàn đa quốc gia sản xuất và nắm giữ. Trong những năm gần đây, các nghiên cứu về cây dưa lê chủ yếu thể hiện qua việc khảo sát các đặc  điểm  sinh  trưởng,  phát  triển,  đánh  giá  khả  năng thích nghi và xây dựng quy trình canh tác.

 

Đã có một số nghiên cứu về chọn tạo các dòng tự phối để tạo nguồn vật liệu bố mẹ và lai tạo giống mới. Kết quả bản đầu ghi nhận một  số  THL  có  khả  năng  sinh  trưởng  tốt,  năng  suất  cao,  chống  chịu  bệnh  phấn  trắng  và sương mai. Bên cạnh đó, một vài nghiên cứu cũng đã  xác  định  được  một số dòng dưa lê có KNPH chung cao về năng suất  và  khối  lượng  trung  bình  quả,  hàm  lượng  chất  rắn  hòa  tan  và  thời  gian  sinh  trưởng. Việc  nghiên  cứu  và  sản  xuất  giống  dưa  lê  dù  đang  được quan tâm và bước đầu mang lại những kết quả  nhất  định.  Tuy  nhiên,  kết  quả  đạt  được  chỉ  phù hợp với điều kiện canh tác phía Bắc và chưa đủ để sản xuất hạt giống đại trà phục vụ nhu cầu người sản xuất và chất lượng nông sản của người tiêu dùng, đặc biệt là khu vực phía Nam.

Gần  đây  Trung  tâm  Công  nghệ  sinh  học  TP.HCM  đã  thực  hiện  nghiên  cứu  dòng  thuần  dưa  lê  và  chọn  được  các  dòng  dưa  lê  có  triển  vọng làm bố mẹ trong các phép lai đơn. Kế thừa thành quả trên, nghiên cứu “Đánh giá khả năng kết hợp và ưu thế lai của 6 dòng dưa lê (Cucumis melo L. var. inodorus) tự phối đời S5” đã được thực hiện nhằm đánh giá đặc điểm nông học, khả năng phối hợp riêng (KNPHR) và ưu thế lai về năng suất và chất lượng dựa vào các THL luân giao từ sáu dòng dưa lê tự phối ưu tú nhằm  chọn  ra  dòng  dưa  lê  làm  bố  mẹ  phục  vụ  công tác lai tạo giống ưu thế lai F1 cho năng suất cao và phẩm chất tốt, phù hợp với điều kiện sản xuất trong nhà màng tại TP.HCM.

Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 08/2022 đến tháng 2/2023 tại Trung tâm Công nghệ sinh học Thành phố Hồ Chí Minh với mục tiêu xác định các dòng dưa lê tự phối có KNPHR và ưu thế lai (UTL) cao về khối lượng quả và độ Brix. Thí nghiệm được tiến hành trong điều kiện nhà màng, bố trí theo kiểu hoàn toàn ngẫu nhiên (CRD), đơn yếu tố (giống) với 3 lần lặp lại, gồm 16 nghiệm thức tương ứng với 15 tổ hợp lai (THL) đơn từ 6 dòng dưa lê tự phối thế hệ S5 và giống dưa lê Kim Hồng Ngọc được sử dụng làm đối chứng. Kết quả cho thấy dòng dưa lê DLE06 dùng làm dòng mẹ với dòng DLE04 làm bố (THL14) có KNPHR cao về khối lượng quả (KLQ) và độ Brix. Hai THL đạt UTL về các tính trạng KLQ và độ Brix là THL11 (1416,7 g; 16,33%), THL14 (1520,0 g; 16,57%). Giống THL14 có tiềm năng sinh trưởng, phát triển tốt trong nhà màng, các đặc điểm hình thái như khối lượng quả, màu sắc vỏ quả - thịt quả, độ Brix phù hợp thị hiếu của người tiêu dùng, có triển vọng để phát triển thành giống mới để đưa vào sản xuất.

P.T.T (NASTIS)