Khoa học và công nghệ đóng vai trò trung tâm trong chiến lược phát triển xanh và trung hòa carbon (Net Zero) của Việt Nam. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự trở thành động lực khi được chuyển giao và ứng dụng thực tế. Khoảng cách giữa nghiên cứu, chính sách và thị trường vẫn là điểm nghẽn lớn, cản trở chuyển đổi xanh. Đột phá trong chuyển giao công nghệ sẽ mở ra không gian tăng trưởng mới, giúp Việt Nam đạt mục tiêu Net Zero, chuyển từ mô hình khai thác tài nguyên sang dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và công nghệ xanh, theo Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh 2021-2030.

Để thu hẹp khoảng cách nghiên cứu-chính sách-thị trường, Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh mẽ. Các chuyên gia nhận định, đột phá chuyển giao công nghệ, hỗ trợ bởi hệ sinh thái đổi mới, là động lực chính cho chuyển đổi xanh. Với hơn 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp, hệ sinh thái đã hình thành, nhưng cần kết nối chặt chẽ giữa viện nghiên cứu, doanh nghiệp và địa phương để công nghệ không chỉ dừng ở trình diễn mà tạo giá trị thực. Thực tế, nhiều mô hình nông nghiệp tuần hoàn đã chứng minh hiệu quả khi liên kết công nghệ, con người và tài nguyên.

Bộ Khoa học và Công nghệ đang thúc đẩy sàn giao dịch công nghệ, trung tâm đổi mới, quỹ hỗ trợ và chương trình trình diễn giải pháp xanh. Công nghệ số như AI, IoT và Big Data mở ra công cụ giám sát phát thải, tối ưu năng lượng, xây dựng nhà máy thông minh, đô thị xanh và nông nghiệp tuần hoàn. Tại địa phương, Huế tích hợp chuyển đổi xanh vào đô thị di sản-sinh thái-thông minh, gắn với du lịch bền vững và giảm rác thải nhựa. Quảng Trị thúc đẩy "Bình dân học vụ số", đào tạo AI và dữ liệu cho cán bộ để quản lý tài nguyên hiệu quả. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, Đại học Quốc gia TP.HCM kết nối nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo giải pháp nông nghiệp thích ứng mặn, kinh tế tuần hoàn và năng lượng tái tạo.

Nghị quyết 202/2025/QH15 về sắp xếp đơn vị hành chính mở cơ hội điều phối vùng thống nhất cho dự án khoa học công nghệ. Tuy nhiên, chính sách phát triển xanh còn nghẽn ở ưu đãi chưa đồng bộ, công nghệ lạc hậu, nhân lực thiếu và phối hợp "ba nhà" (Nhà nước, viện-trường, doanh nghiệp) chưa hiệu quả. Điều này cản trở hấp thụ công nghệ hiện đại. Các chuyên gia đề xuất chuyển từ tư duy "truyền đạt" sang "đặt hàng": địa phương nêu vấn đề, viện-trường phát triển giải pháp, doanh nghiệp triển khai. Cần cơ chế sandbox để thí điểm công nghệ, giảm rủi ro. Mô hình như WoodID hay P-Coin chứng minh sandbox giúp sáng kiến lan tỏa. Các trường đại học nhấn mạnh thể chế linh hoạt và nhân lực xanh-số cho thu giữ carbon, lưu trữ năng lượng. Mô hình đặt hàng-sandbox-hậu kiểm, quỹ chuyển đổi xanh cấp địa phương gắn tín dụng xanh và nguồn lực quốc tế sẽ tạo chuyển biến. Liên kết "ba nhà" cần chia sẻ rủi ro, lợi ích công bằng, kèm đào tạo cộng đồng.

Tại Hội nghị P4G năm 2025, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định cần hệ sinh thái xanh hoàn chỉnh: thể chế, hạ tầng, nhân lực, công nghệ, dữ liệu và văn hóa xanh. Bộ xác định năm đột phá: thể chế, công nghệ nền tảng, tiêu chuẩn-đo lường-chất lượng, hệ sinh thái đổi mới xanh, nhân lực và hợp tác quốc tế. Hệ thống tiêu chuẩn là nền tảng cho chuyển đổi xanh thực chất.

Chuyển đổi xanh vì vậy không chỉ là yêu cầu ứng phó biến đổi khí hậu mà còn là hướng đi tất yếu để tăng năng lực cạnh tranh và bảo đảm an ninh phát triển trong dài hạn. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo vừa được ban hành là bước đột phá quan trọng, khi lần đầu đưa “chuyển đổi xanh” và “kinh tế tuần hoàn” vào mục tiêu chiến lược.

Trong giai đoạn tới, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục đồng hành cùng các bộ, ngành, địa phương triển khai luật theo hướng phát triển thị trường công nghệ, thị trường carbon và nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp.

P.T (tổng hợp)