Nông nghiệp toàn cầu đang đối diện áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, đứt gãy chuỗi cung ứng và các tiêu chuẩn khắt khe về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, số hóa được xem là chìa khóa nâng cao năng suất và khả năng chống chịu. Tuy nhiên, tại nhiều quốc gia, quá trình chuyển đổi vẫn rời rạc, thiếu liên kết và khó mở rộng khi các dự án công nghệ được triển khai riêng lẻ, chưa hình thành một hệ thống chung.

Đáp lại thực trạng này, Ngân hàng Thế giới đã công bố tài liệu Digital Agriculture Roadmap Playbook (Sổ tay lộ trình số hóa nông nghiệp). Điểm đáng chú ý là tài liệu không tập trung giới thiệu công nghệ mới, mà đặt trọng tâm vào cách thiết kế và triển khai một lộ trình số hóa có tính hệ thống, gắn với mục tiêu phát triển và nhu cầu thực tế của chuỗi giá trị.

Số hóa như một hệ sinh thái, không phải tập hợp giải pháp

Khác với cách tiếp cận nhấn mạnh từng ứng dụng riêng lẻ như nông nghiệp chính xác, blockchain hay thương mại điện tử, Sổ tay nhìn nhận nông nghiệp số như một hệ sinh thái tích hợp. Trong hệ sinh thái đó, dữ liệu, thể chế, doanh nghiệp và người sản xuất được kết nối và vận hành đồng bộ.

Theo tài liệu, nhiều chương trình thất bại không phải do hạn chế về công nghệ, mà vì thiếu nền tảng dữ liệu chung và cơ chế phối hợp giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị. Dữ liệu được xem là “hạ tầng mềm” của nông nghiệp số. Khi thông tin về đất đai, khí hậu, sản xuất, thị trường và logistics bị phân mảnh, giá trị khai thác rất hạn chế. Ngược lại, khi dữ liệu được tiêu chuẩn hóa và chia sẻ có kiểm soát, chúng trở thành nền tảng cho dự báo rủi ro, hoạch định chính sách, cung cấp dịch vụ số cho nông dân và thu hút đầu tư tư nhân.

Trong khung tiếp cận này, truy xuất nguồn gốc không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu xuất khẩu, mà còn là công cụ nâng cấp toàn bộ hệ thống sản xuất: kiểm soát chất lượng, giảm gian lận và tăng khả năng phản ứng trước biến động thị trường.

Tránh “loại trừ số”, tập trung vào giá trị thực

Một cảnh báo quan trọng được đưa ra là nguy cơ “loại trừ số” nếu lộ trình triển khai không tính đến năng lực tiếp cận công nghệ của các nông hộ nhỏ. Số hóa chỉ bền vững khi tạo ra giá trị rõ ràng cho doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân, thay vì dừng lại ở các nền tảng kỹ thuật hình thức.

Vì vậy, tài liệu khuyến nghị các quốc gia cần bắt đầu từ đánh giá thực trạng, xác định các nút thắt lớn nhất trong chuỗi giá trị, sau đó triển khai theo từng giai đoạn. Trọng tâm nên đặt vào các ứng dụng có tác động cao, tránh đầu tư dàn trải vốn là một hạn chế phổ biến trong nhiều chương trình chuyển đổi số nông nghiệp hiện nay.

N.P.A (Nastis), theo World bank