Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã nổi lên như một cường quốc toàn cầu về sở hữu trí tuệ (SHTT), nhờ vào các cải cách chiến lược và chính sách tập trung vào đổi mới sáng tạo. Cục Sở hữu Trí tuệ Quốc gia Trung Quốc (CNIPA) mới đây đã công bố những tiến bộ đáng kể trong giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ 14 (2021-2025), nhấn mạnh các đột phá trong việc nộp đơn bằng sáng chế, hợp tác quốc tế và tích hợp kinh tế. Những thành tựu này không chỉ khẳng định vị thế dẫn đầu của Trung Quốc trong đổi mới toàn cầu mà còn phản ánh nỗ lực rộng lớn hơn nhằm thúc đẩy phát triển chất lượng cao giữa bối cảnh chuyển đổi công nghệ. Dựa trên các báo cáo chính thức và đánh giá quốc tế, bài viết này mở rộng về bối cảnh SHTT của Trung Quốc, kết hợp thông tin từ nhiều nguồn tiếng Anh để cung cấp cái nhìn toàn diện về thành tựu, tác động và hướng phát triển tương lai.

Bảng 1. Số lượng đơn đăng ký sáng chế của nhóm 10 quốc gia đứng đầu năm 2024

Quốc gia	Tổng số đơn	Đơn của người dân trong nước	Đơn của người nước ngoài	Tăng trưởng tổng số đơn so với năm 2023 (%)
Trung Quốc	1.795.715	1.795.715	501.831	+9,3%
Hoa Kỳ	491.312	491.312	419.132	–3,7%
Nhật Bản	295.722	295.722	133.465	–1,1%
Hàn Quốc	176.405	176.405	76.405	+2,6%
Đức	112.710	112.710	51.765	+0,3%
Ấn Độ	89.465	89.465	41.064	+19,1%
Pháp	66.405	66.405	41.064	–1,7%
Vương quốc Anh	60.465	60.465	26.339	–3,5%
Thụy Sĩ	41.064	41.064	26.339	–2,2%
Ý	26.339	26.339	10.566	–1,5%

Nguồn: World Intellectual Property Indicators 2025, WIPO

Theo Báo cáo World Intellectual Property Indicators 2025 của WIPO, năm 2024, thế giới ghi nhận khoảng 2,1 triệu bằng sáng chế được cấp, tăng 5,2% so với 2023. Sự bứt phá này chủ yếu đến từ Trung Quốc, nước cấp thêm 123.980 bằng so với năm trước – nhiều gấp 27 lần mức tăng của Hoa Kỳ (+4.570). Lưu ý rằng số đơn nộp và số bằng cấp không thể so sánh trực tiếp trong cùng một năm vì còn phụ thuộc vào quy trình thẩm định và năng lực xử lý của từng cơ quan sáng chế.

Từ năm 2015, Trung Quốc liên tục dẫn đầu thế giới về số bằng sáng chế được cấp. Năm 2024, nước này cấp hơn 1 triệu bằng, gấp ba lần Hoa Kỳ (319.815), tiếp theo là Nhật Bản (200.284), Hàn Quốc (127.806) và EU (109.524). Trong top 10, các quốc gia có mức tăng nổi bật là Australia (+23,8%) và Trung Quốc (+13,5%). Australia, Đức và Hoa Kỳ quay lại đà tăng sau một năm suy giảm, trong khi EU tăng 4,7%, thấp hơn nhiều mức tăng 29% của năm 2023.

Hệ thống SHTT của Trung Quốc đã chứng kiến sự tăng trưởng chưa từng có, đặc biệt ở các chỉ số liên quan đến bằng sáng chế, đánh dấu sự chuyển dịch từ một cường quốc sản xuất sang lãnh đạo đổi mới. Đến giữa năm 2025, quốc gia này đã vượt mốc 5 triệu bằng sáng chế hợp lệ, trở thành nước đầu tiên trên thế giới đạt được điều này. Sự bùng nổ này dựa trên sự thống trị liên tục trong các đơn xin cấp bằng sáng chế quốc tế theo Hiệp ước Hợp tác về Sáng chế (PCT), nơi Trung Quốc dẫn đầu thế giới trong sáu năm liên tiếp. Chỉ riêng năm 2024, người Trung Quốc đã nộp 70.160 đơn PCT, tăng nhẹ so với năm trước, chiếm hơn một phần tư tổng số đơn toàn cầu. Hiệu suất này vượt qua các lãnh đạo truyền thống như Mỹ (54.087 đơn) và Nhật Bản (48.397), nhấn mạnh trọng tâm của Trung Quốc vào việc xuất khẩu công nghệ đổi mới trong các lĩnh vực như viễn thông, công nghệ sinh học và năng lượng tái tạo.

Bổ sung cho những con số này là sự thăng tiến của Trung Quốc trong Chỉ số Đổi mới Toàn cầu (GII) 2025, do Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) công bố. Lần đầu tiên, Trung Quốc lọt vào top 10, leo lên vị trí thứ 10 từ vị trí 35 năm 2013 – một bước nhảy vọt 25 vị trí, nhấn mạnh chiến lược đổi mới của nước này. GII đánh giá các nền kinh tế qua các trụ cột như thể chế, vốn con người, cơ sở hạ tầng và đầu ra kiến thức, nơi Trung Quốc xuất sắc ở chi tiêu R&D và xuất khẩu công nghệ. Đáng chú ý, cụm đổi mới Thâm Quyến-Hồng Kông-Quảng Châu đứng đầu thế giới, vượt qua các trung tâm lâu đời như Tokyo-Yokohama và San Jose-San Francisco. Cụm này, được thúc đẩy bởi các ông lớn công nghệ như Huawei và Tencent, chiếm tỷ lệ lớn trong đơn PCT và đầu tư mạo hiểm, thể hiện sự phối hợp khu vực trong AI, bán dẫn và công nghệ xanh. Các cụm khác của Trung Quốc, bao gồm Bắc Kinh (thứ 4) và Thượng Hải-Tô Châu (thứ 6), cũng nằm trong top 10, với Trung Quốc sở hữu 24 trong số 100 trung tâm đổi mới hàng đầu thế giới – nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác.

Những thành tựu này xuất phát từ các đột phá trên sáu khía cạnh chính: thiết kế cấp cao, cải cách thể chế, đảm bảo pháp quyền, bảo vệ toàn chuỗi, sử dụng dịch vụ và hợp tác quốc tế. Trong Kế hoạch 5 năm lần thứ 14, CNIPA đã thực hiện cải cách để hợp lý hóa kiểm tra bằng sáng chế, giảm thời gian xử lý trung bình cho bằng sáng chế phát minh xuống khoảng 15,7 tháng – cạnh tranh với các khu vực chính như Mỹ và châu Âu. Các tòa án SHTT chuyên biệt ở các thành phố như Bắc Kinh, Thượng Hải và Quảng Châu đã đẩy nhanh giải quyết tranh chấp, xử lý các vụ phức tạp với chuyên môn cao hơn. Trên bình diện quốc tế, sự tham gia của Trung Quốc vào các hiệp ước như Hệ thống Madrid về nhãn hiệu và Hệ thống Hague về thiết kế đã tăng, với đơn PCT và Hague từ ứng viên Trung Quốc tăng 12,7% và 23,2% tương ứng trong nửa đầu năm 2025. Các ứng viên nước ngoài cũng thể hiện sự tự tin: đơn nhãn hiệu từ nước ngoài tăng 7,4% so với cùng kỳ, với sự gia tăng từ Đức, Ý và Mỹ vượt 20%.

Về mặt kinh tế, SHTT đã trở thành nền tảng cho sự tăng trưởng của Trung Quốc. Các ngành thâm dụng bằng sáng chế đóng góp 13,04% GDP năm 2023, với giá trị gia tăng 16,87 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 2,35 nghìn tỷ USD), tăng 0,44 điểm phần trăm so với năm trước. Ngành này, bao gồm sản xuất công nghệ cao và dịch vụ kỹ thuật số, phù hợp với mục tiêu đóng góp 13% GDP vào năm 2025. Các ngành bản quyền bổ sung thêm 7,5%, trong khi xuất nhập khẩu phí SHTT hàng năm đạt gần 400 tỷ nhân dân tệ (khoảng 56 tỷ USD). Tỷ lệ công nghiệp hóa bằng sáng chế phát minh của doanh nghiệp tăng từ 44,9% năm 2020 lên 53,3% năm 2024, phản ánh sự thương mại hóa cải thiện. Trong các ngành chiến lược mới nổi, hơn 1,4 triệu bằng sáng chế phát minh hợp lệ hỗ trợ tiến bộ trong AI, điện toán lượng tử và năng lượng sạch. Trung Quốc nắm giữ 36,8% bằng sáng chế công nghệ carbon thấp toàn cầu, tăng 9,3% hàng năm từ 2016-2022, hỗ trợ mục tiêu trung lập carbon. Mức độ hài lòng xã hội với bảo hộ SHTT tăng từ 80,05 điểm năm 2020 lên 82,36 điểm năm 2024, cho thấy niềm tin công chúng vào hệ thống.

Nhìn về tương lai, các chiến lược của CNIPA nhấn mạnh việc nuôi dưỡng lực lượng sản xuất mới thông qua các biện pháp nhắm đích. Đối với khu vực tư nhân, chiếm hơn 90% doanh nghiệp công nghệ cao, các biện pháp thực thi mới thúc đẩy phát triển SHTT qua kiểm duyệt hợp lý hóa, dịch vụ bảo hộ một cửa và giảm chi phí. Những sáng kiến này nhằm chuyển đổi đổi mới thành năng suất thực tế, giải quyết thách thức như chi phí tạo lập cao. Trong các lĩnh vực mới nổi, hướng dẫn kiểm tra bằng sáng chế cập nhật, hiệu lực từ đầu năm 2026, giới thiệu danh mục riêng cho AI và dữ liệu lớn, đảm bảo tuân thủ tiêu chuẩn pháp lý, đạo đức và lợi ích công cộng. Trung Quốc dẫn đầu trong đơn bằng sáng chế AI, với sáu lần số lượng gia đình AI sinh tạo so với quốc gia tiếp theo từ 2014-2023. Để chống vi phạm, CNIPA phối hợp với cơ quan công an và giám sát thị trường trong các chiến dịch ba tháng, tập trung vào bảy loại vi phạm chính, thúc đẩy minh bạch và răn đe.

Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 sắp tới (2026-2030) sẽ ưu tiên phát triển SHTT chất lượng cao, hệ sinh thái đổi mới, tích hợp kinh tế và mở cửa toàn cầu cấp cao. Điều này bao gồm mở rộng tài chính SHTT, đạt 792,23 tỷ nhân dân tệ trong ba quý đầu năm 2024, dự kiến đạt 1 nghìn tỷ vào cuối năm. Các nỗ lực như vậy phù hợp với mục tiêu xây dựng cường quốc SHTT vào năm 2035, như được nêu trong chiến lược quốc gia. Gần đây, vào tháng 10/2025, Hội nghị lần thứ 16 giữa Trung Quốc và ASEAN về SHTT đã diễn ra tại Tây An, nhấn mạnh hợp tác khu vực.

P.T (NASTIS)

Tài liệu tham khảo

1. China Sees Robust IP Progress, Fueling High-Quality Development. (2025). https://english.cnipa.gov.cn/art/2025/7/21/art_3090_200717.html
2. Global Innovation Index 2025 Released: China Breaks into Top 10... (2025). https://english.cnipa.gov.cn/art/2025/9/24/art_3090_201741.html
3. Global Innovation Index 2025 Released: China Breaks into Top 10... (2025).
4. China sees robust IP progress, fueling high-quality development. (2025). https://english.www.gov.cn/news/202507/18/content_WS68798316c6d0868f4e8f43ed.html