Trong bối cảnh nhu cầu kim loại chiến lược như cobalt bùng nổ do chuyển dịch năng lượng xanh, Trung Quốc vừa đạt mốc quan trọng với thử nghiệm thành công phương tiện tự hành khai khoáng biển sâu tại độ sâu 2.000 mét ở vùng tây Thái Bình Dương. Sự kiện này, diễn ra vào tháng 11/2025, không chỉ khẳng định vị thế dẫn đầu của Bắc Kinh trong công nghệ dưới đại dương mà còn khơi dậy cuộc đua địa chính trị gay gắt về tài nguyên biển. Theo các chuyên gia từ South China Morning Post, thử nghiệm vượt qua "chuỗi đảo thứ hai" của Mỹ đánh dấu sự chuyển dịch từ nghiên cứu lý thuyết sang ứng dụng thực tiễn, hứa hẹn cách mạng hóa ngành khai thác khoáng sản toàn cầu. Với trữ lượng cobalt dưới đáy biển ước tính vượt 7,3 tỷ tấn – gấp hơn 600 lần trên cạn – phát triển này có thể định hình lại chuỗi cung ứng pin xe điện và hàng không vũ trụ trong thập kỷ tới.

 

Nhóm nghiên cứu từ Trung tâm Nghiên cứu Kỹ thuật Khai khoáng Kim loại Quốc gia (thuộc Đại học Trung Nam, Trường Sa, Hồ Nam) phối hợp với Đại học Thiên Tân đã phát triển phương tiện mang tên "Kaituo 2" – một robot tự hành chuyên thu hoạch vỏ quặng cobalt trên sườn núi ngầm. Thử nghiệm thực địa được thực hiện tại một seamount cách đảo Guam khoảng 1.000 km về phía đông, khu vực địa hình gồ ghề với lớp vỏ quặng dày đặc cobalt, niken và bạch kim. Kết quả cho thấy robot có khả năng tự định vị đường đi, duy trì sự cân bằng trên địa hình phức tạp mà không cần can thiệp từ xa, chứng tỏ công nghệ đã sẵn sàng cho khai thác quy mô lớn.

Về thiết kế, Kaituo 2 sử dụng hệ thống dẫn động bốn dải xích độc lập, mỗi dải có cơ chế điều chỉnh chiều cao tự động dựa trên cảm biến địa hình. Điều này giúp robot tránh lật úp hoặc kẹt vào các khe nứt dưới đáy biển, nơi áp lực nước lên đến hàng trăm atm và địa hình thay đổi đột ngột. Tốc độ hoạt động tối ưu đạt 5 cm/giây để đảm bảo độ chính xác khi thu hoạch, trong khi tốc độ tối đa lên đến 20 cm/giây cho di chuyển nhanh. Các nâng cấp kỹ thuật bao gồm pin lithium-ion chịu áp lực cao và hệ thống định vị acoustic kết hợp AI để phân tích dữ liệu thời gian thực, vượt trội hơn các nguyên mẫu trước đây chỉ giới hạn ở phòng thí nghiệm. So với nỗ lực trước của Trung Quốc năm 2023 - chỉ thử nghiệm ở độ sâu 1.000 mét – phiên bản mới đã cải thiện khả năng chịu lực và tự chủ lên 40%, theo báo cáo từ Interesting Engineering.

Thử thách lớn nhất trong khai khoáng biển sâu là môi trường khắc nghiệt: bóng tối tuyệt đối, nhiệt độ gần 2°C và dòng chảy mạnh có thể làm lệch quỹ đạo. Robot Kaituo 2 khắc phục bằng cách tích hợp thị giác máy tính và thuật toán học máy để quét địa hình 3D, dự đoán chướng ngại vật trước 10-15 giây. Hơn nữa, hệ thống thu hoạch sử dụng cánh tay robot nhẹ, có khả năng cắt lớp vỏ quặng mỏng (dày chỉ vài cm) mà không làm xáo trộn hệ sinh thái đáy biển, tuân thủ các quy định của Cơ quan Quản lý Đáy biển Quốc tế (ISA). Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu vẫn giữ bí mật về công suất tải trọng (ước tính 500 kg/lần) và thời lượng pin (khoảng 8 giờ hoạt động liên tục), nhằm bảo vệ lợi thế công nghệ.

Bối cảnh toàn cầu càng làm nổi bật ý nghĩa của thử nghiệm này. Cobalt là "kim loại máu" của nền kinh tế xanh, với nhu cầu dự kiến tăng gấp đôi đến năm 2030 do pin lithium-ion cho xe điện. Hiện Trung Quốc kiểm soát 70% công suất tinh luyện cobalt thế giới, chủ yếu từ mỏ Congo trên đất liền – nơi rủi ro địa chính trị cao. Các vỏ quặng cobalt ở Thái Bình Dương, hình thành qua hàng triệu năm từ lớp oxit sắt-mangan, chứa nồng độ kim loại cao gấp 3-5 lần mỏ đất liền, nhưng khai thác chúng đòi hỏi công nghệ tiên tiến. ISA đã cấp phép cho Trung Quốc thăm dò khu vực 3.000 km² từ năm 2013, và thử nghiệm mới củng cố vị thế này trước các đối thủ như Na Uy (với robot AUV của Equinor) hay Nhật Bản (dự án JAMSTEC). Mỹ, dù dẫn đầu về AI dưới nước, đang tụt hậu do hủy kế hoạch dự trữ cobalt năm 2024 vì vấn đề kỹ thuật, theo Reuters.

Về địa chính trị, vị trí thử nghiệm - vượt qua chuỗi đảo thứ hai của Mỹ (từ Nhật Bản đến Guam) - gửi thông điệp mạnh mẽ. Khu vực này nằm gần các căn cứ quân sự Mỹ, nơi Bắc Kinh bị cáo buộc mở rộng ảnh hưởng. Các nhà phân tích từ CSIS cho rằng, thành công này không chỉ đảm bảo nguồn cung cobalt mà còn nâng cao khả năng giám sát đại dương của Trung Quốc, có thể tích hợp với tàu ngầm không người lái cho mục đích kép. Đồng thời, nó thúc đẩy tranh luận về bền vững: khai thác biển sâu có nguy cơ phá hủy hệ sinh thái, với hơn 1.000 loài sinh vật độc đáo bị đe dọa, theo IUCN.

Thử nghiệm robot Kaituo 2 không chỉ là thắng lợi kỹ thuật mà còn là nước cờ chiến lược của Trung Quốc trong cuộc chạy đua tài nguyên biển. Với tiềm năng khai thác hàng triệu tấn cobalt sạch, công nghệ này hứa hẹn hỗ trợ chuyển đổi năng lượng toàn cầu, nhưng đòi hỏi quản lý chặt chẽ để tránh xung đột môi trường và địa chính trị. Trong tương lai, sự hợp tác quốc tế qua ISA có thể biến thách thức thành cơ hội, đảm bảo lợi ích công bằng cho nhân loại. Các quốc gia khác cần đẩy nhanh nghiên cứu để không bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên khai thác đại dương.

P.T (NASTIS), theo South China Morning Post. (11/2025)