Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành động lực chiến lược trong chuyển đổi số của chính phủ trên toàn cầu. Không chỉ hỗ trợ dự đoán, gợi ý và tự động hóa quy trình, AI còn tham gia ngày càng sâu vào hoạch định chính sách, giám sát rủi ro và nâng cao chất lượng dịch vụ công. Kinh nghiệm từ Australia - quốc gia tiên phong trong phát triển AI có trách nhiệm - cho thấy rằng ứng dụng AI trong quản trị công không phải lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu để bộ máy công quyền vận hành hiệu quả trong kỷ nguyên dữ liệu. Đối với Việt Nam, đây là thời điểm quan trọng để xây dựng nền tảng quản trị AI linh hoạt, an toàn và minh bạch nhằm phục vụ mục tiêu phát triển quốc gia số.

 

Giáo sư Trần Thế Truyền, Trưởng bộ môn AI, Y tế và Khoa học tại Đại học Deakin chia sẻ với Lớp bồi dưỡng ngắn hạn của Đoàn cán bộ Việt Nam tại Đại học Công nghệ Sydney

AI tham gia vào toàn bộ vòng đời ra quyết định

Theo Giáo sư Nabin Sharma từ Đại học Công nghệ Sydney (UTS), mặc dù các nguyên lý nhận thức của AI đã được nghiên cứu từ thập niên 1950, nhưng hai bước ngoặt đã thay đổi bản chất của AI hiện đại: (1) AI không chỉ tự động hóa mà còn biết dự đoán, gợi ý và tạo nội dung; (2) AI trở thành một thành tố có khả năng học và thích ứng liên tục sau khi triển khai. Nhờ ba năng lực cốt lõi – gợi ý, sinh nội dung và hỗ trợ ra quyết định – AI đặc biệt phù hợp với quản trị công vốn xử lý lượng dữ liệu khổng lồ và phải phản ứng nhanh với các tình huống khẩn cấp.

Tại Australia, các cơ quan nhà nước đã ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu y tế, cứu hỏa, quản lý đô thị, dự báo thiên tai và điều phối khẩn cấp. AI có thể vận hành ở nhiều cấp độ, từ mô hình con người ra quyết định 100% đến mô hình tự động hóa phần lớn và con người chỉ can thiệp khi cần thiết. Dù vậy, nguyên tắc xuyên suốt là AI phải phục vụ con người và nâng cao hiệu quả chứ không thay thế hoàn toàn vai trò giám sát của con người.

Dữ liệu có chủ quyền – điều kiện tiên quyết của AI

AI luôn gắn liền với dữ liệu, và dữ liệu lại mang tính chủ quyền, văn hóa và an ninh quốc gia. Kinh nghiệm Australia cho thấy một hệ thống AI hiệu quả đòi hỏi hạ tầng dữ liệu được quản trị chặt chẽ. Việc chia sẻ dữ liệu truyền thống, trong đó mỗi cơ quan sao chép và lưu trữ dữ liệu riêng, vừa gây trùng lặp, vừa thiếu an toàn. Thay vào đó, Australia chuyển sang mô hình trao đổi dữ liệu trực tiếp, kết hợp phân loại dữ liệu theo mức độ bảo mật, mã hóa và ẩn danh trước khi chia sẻ. Trong trường hợp khẩn cấp, các cơ quan như y tế, cứu hỏa, cảnh sát có thể kết nối tạm thời, chia sẻ dữ liệu thời gian thực và tự động ngắt kết nối sau khi kết thúc nhiệm vụ.

Một sáng kiến nổi bật là mô hình “Data Satellite”, hoạt động như “vệ tinh giám sát dữ liệu quốc gia”, theo dõi dòng dữ liệu được tạo ra và sử dụng, bảo đảm mọi thông tin quan trọng đều nằm trong sự kiểm soát của Nhà nước. Đây là nền tảng bảo đảm an ninh dữ liệu khi triển khai AI ở quy mô lớn.

Việt Nam: Cơ hội lớn nhưng cần khung quản trị linh hoạt

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã triển khai mạnh mẽ nền tảng chuyển đổi số quốc gia, xây dựng hệ thống dữ liệu dân cư, định danh điện tử và dịch vụ công trực tuyến, tạo tiền đề quan trọng cho ứng dụng AI trong quản lý nhà nước. Tuy nhiên, theo mô hình trưởng thành AI của MIT, phần lớn cơ quan vẫn ở giai đoạn thử nghiệm, thiếu các quy trình chuẩn hóa, thiếu nhân lực dữ liệu và thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu liên thông.

Các chuyên gia trong nước cảnh báo nhiều rủi ro nếu AI được sử dụng không kiểm soát. Việc AI tạo nội dung sai lệch, đạo văn hay vi phạm bản quyền có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin xã hội. Do đó, AI phải được triển khai trong khung pháp lý đảm bảo trách nhiệm, minh bạch và đạo đức.

Ở góc độ nghiên cứu xã hội, minh bạch trong mô hình AI là yếu tố sống còn. Người dân phải biết AI sử dụng dữ liệu gì, cách đưa ra quyết định ra sao. Cần có đánh giá định kỳ để phát hiện thiên lệch trong dữ liệu và bảo vệ quyền riêng tư bằng ẩn danh, mã hóa và hạn chế thu thập thông tin không cần thiết.

Các chuyên gia cho rằng dự thảo Luật AI của Việt Nam đã tiếp cận các chuẩn quốc tế, từ Mỹ, châu Âu đến Singapore và Luxembourg, nhưng cần đảm bảo tính linh hoạt. Công nghệ thay đổi quá nhanh; nếu luật quá cụ thể sẽ nhanh chóng lạc hậu. Luật cũng không nên đặt toàn bộ gánh nặng lên Nhà nước mà cần khuyến khích doanh nghiệp tư nhân – lực lượng đổi mới nhanh nhất – tham gia chủ động.

Việc ứng dụng AI trong quản trị công là một hành trình tất yếu đối với Việt Nam. Kinh nghiệm Australia chỉ ra rằng AI chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong nền tảng dữ liệu có chủ quyền, khung pháp lý linh hoạt, minh bạch và chú trọng đạo đức. Việt Nam đang có cơ hội lớn để bứt phá, nhưng điều quan trọng là xây dựng một hệ sinh thái AI cân bằng giữa đổi mới và kiểm soát rủi ro. AI không chỉ giúp bộ máy nhà nước hoạt động hiệu quả hơn mà còn mở ra một phương thức quản trị hiện đại, chủ động và gần gũi hơn với người dân. Trong cuộc đua AI toàn cầu, thời gian không chờ đợi; vì vậy, Việt Nam cần hành động nhanh, linh hoạt và có tầm nhìn dài hạn để tận dụng trọn vẹn lợi ích mà AI mang lại cho phát triển quốc gia số.

P.T (tổng hợp)