Chiều ngày 12/12/2025, tại Hà Nội, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Vai trò, vị thế của nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn khi bước vào kỷ nguyên mới của dân tộc”. Hội thảo là diễn đàn học thuật quan trọng nhằm làm rõ vai trò nền tảng của nghiên cứu cơ bản (NCCB) khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế sâu rộng và những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội.

Quang cảnh Hội thảo

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Đoàn Minh Huấn, Phó Giám đốc Thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh, đối với mỗi quốc gia, hệ thống tri thức lý luận giữ vai trò như một “hệ điều hành” cho toàn bộ quá trình hoạch định và thực thi chính sách. Theo ông, nếu thiếu nền tảng KHXH&NV vững chắc, phát triển sẽ thiếu định hướng, đổi mới sẽ thiếu bền vững, hội nhập sẽ thiếu bản lĩnh và tiến bộ xã hội sẽ thiếu chiều sâu giá trị.

Trong bối cảnh nhân loại đang chứng kiến sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, cùng với những thách thức toàn cầu như bất bình đẳng xã hội, biến đổi khí hậu, xung đột lợi ích và khủng hoảng giá trị, yêu cầu đổi mới tư duy khoa học trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. PGS.TS. Đoàn Minh Huấn khẳng định, KHXH&NV giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giúp con người hiểu chính mình, hiểu xã hội, nhận diện động lực phát triển và các quy luật vận động của đời sống. Ông nhấn mạnh: “Công nghệ có thể giúp chúng ta đi nhanh hơn, nhưng minh triết nhân văn giúp chúng ta đi xa hơn”.

Theo PGS.TS. Đoàn Minh Huấn, NCCB trong KHXH&NV không chỉ nhằm tích lũy tri thức mà còn góp phần củng cố hệ giá trị, định hình tương lai, giữ gìn bản sắc và nâng cao năng lực thích ứng của xã hội trước những biến động toàn cầu. Trong bối cảnh mới, NCCB cần tập trung vào bốn nhiệm vụ trọng tâm: làm sáng tỏ các quy luật mới của đời sống xã hội; xây dựng và bảo vệ hệ giá trị, bản sắc dân tộc trong toàn cầu hóa; cung cấp nền tảng lý luận cho chiến lược phát triển quốc gia; đồng thời nhân văn hóa quá trình phát triển công nghệ, bảo đảm công nghệ phục vụ con người.

Đồng quan điểm, PGS.TS. Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) nhấn mạnh vai trò trung tâm của NCCB trong việc tạo dựng nền tảng tri thức cho KHXH&NV, đồng thời khẳng định tầm quan trọng của cơ chế tài trợ khoa học minh bạch, cạnh tranh. Theo ông, NCCB giúp làm sáng tỏ bản chất các hiện tượng xã hội, văn hóa và con người; xây dựng hệ thống khái niệm, lý thuyết và phương pháp – những “trụ cột” của toàn bộ KHXH&NV. Đây cũng là nguồn cung cấp bằng chứng khoa học cho hoạch định chính sách, dự báo xu thế, cải cách thể chế và chuyển đổi số.

PGS.TS. Đào Ngọc Chiến cho biết, trong giai đoạn 2011–2025, NAFOSTED đã tài trợ 749 đề tài NCCB KHXH&NV, với gần 500 đề tài được nghiệm thu, hàng trăm bài báo quốc tế uy tín và hơn 1.500 công bố trong nước. Thông qua các đề tài, hàng trăm tiến sĩ và thạc sĩ đã được đào tạo. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế như chất lượng nghiên cứu chưa đồng đều, công bố quốc tế còn khiêm tốn và mức độ gắn kết với thực tiễn chính sách cần tiếp tục được nâng cao.

Trong thời gian tới, Quỹ Phát triển KH&CN Quốc gia sẽ tập trung tài trợ các đề tài NCCB chất lượng cao, ưu tiên nhà khoa học trẻ, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, khuyến khích nghiên cứu liên ngành, gắn KHXH&NV với dữ liệu lớn, công nghệ và AI, đồng thời đẩy mạnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số trong quản lý khoa học. Đặc biệt, việc Bộ KH&CN ban hành Thông tư 43/2025/TT-BKHCN và Thông tư 44/2025/TT-BKHCN được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý thống nhất, minh bạch, giảm thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách cho KH&CN.

Ở góc độ hội nhập quốc tế, TS. Đào Ngọc Báu, Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế cho rằng, tri thức ngày nay đã trở thành một dạng “quyền lực mềm”, gắn với năng lực định hình diễn ngôn và nâng cao vị thế quốc gia. Tuy nhiên, KHXH&NV Việt Nam hiện vẫn chủ yếu ở vai trò tiếp nhận tri thức, trong khi năng lực sáng tạo lý luận và đóng góp học thuyết độc lập còn hạn chế. Theo ông, sứ mệnh chiến lược của KHXH&NV Việt Nam là chuyển từ tiếp thu sang chủ động đóng góp học thuyết, xây dựng hệ thống lý luận khoa học dựa trên thực tiễn đất nước, có giá trị tham khảo quốc tế.

Trong khi đó, PGS.TS. Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học cảnh báo, chuyển đổi số và AI đang đặt KHXH&NV trước những thách thức căn bản về phương pháp luận và bản sắc ngành. Nguy cơ lệ thuộc công cụ, suy giảm tư duy phê phán, hay “thực dân hóa nhận thức” thông qua các hệ thống AI ngoại lai là những vấn đề cần được nhận diện nghiêm túc. Tuy vậy, ông cũng cho rằng đây là cơ hội để KHXH&NV tái khẳng định vai trò chiến lược, trở thành ngành sản xuất “phần mềm xã hội” – nền tảng mềm không thể thiếu của xã hội số.

Những phân tích và kiến nghị tại Hội thảo đã làm rõ hơn sứ mệnh của KHXH&NV, đó là: Củng cố hệ giá trị, phát triển con người, bảo vệ bản sắc, thiết kế thể chế và nâng vị thế Việt Nam trong không gian tri thức toàn cầu. Với tinh thần học thuật nghiêm túc và khát vọng đổi mới, Hội thảo đã tạo thêm xung lực để ngành tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới - chủ động sáng tạo, hội nhập sâu rộng và đồng hành cùng quốc gia trên con đường phát triển bền vững.

P.T (tổng hợp)