Trong kỷ nguyên số hóa, con người đang sống trong một thế giới mà thông tin dường như vô tận, chỉ cách một cú chạm màn hình. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi này là những hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe nhận thức. "Brain Rot" – hay "thối não" – đã được Oxford University Press chọn làm từ của năm 2024, phản ánh sự suy giảm trí tuệ do tiếp xúc liên tục với nội dung kém chất lượng trên mạng xã hội. Thuật ngữ này mô tả cảm giác trống rỗng, mệt mỏi sau khi lướt qua hàng loạt video ngắn và nội dung do AI tạo ra. Quá tải thông tin không chỉ làm giảm khả năng tập trung mà còn dẫn đến các vấn đề tâm lý lớn hơn, như lo âu và trầm cảm. Bài viết này sẽ khám phá nguyên nhân, tác động và cách nhận diện hiện tượng này, dựa trên các nghiên cứu khoa học gần đây.

"Thối não" không phải là một căn bệnh y khoa thực thụ, mà là cách nói ẩn dụ về sự thoái hóa nhận thức do tiêu thụ nội dung rác. Theo Oxford, từ này đã tăng sử dụng 230% trong năm 2024, chủ yếu liên quan đến nội dung trên TikTok, Instagram và các nền tảng tương tự. Nó chỉ ra cả nguyên nhân lẫn hậu quả: nội dung thấp kém dẫn đến sự suy giảm trí tuệ, tạo thành vòng lặp tiêu cực. Các nhà nghiên cứu từ Đại học Northeastern giải thích rằng "thối não" phản ánh nỗi lo về việc lướt mạng vô độ, khiến con người cảm thấy "kém trí tuệ" hơn dù có vô vàn thông tin trong tầm tay.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở thiết kế của các nền tảng kỹ thuật số. Chúng được xây dựng để khai thác sự chú ý thông qua thuật toán, ưu tiên nội dung gây nghiện thay vì giá trị. Harvard Health cảnh báo rằng "doom scrolling" - việc cuộn lướt liên tục qua tin xấu - có thể dẫn đến "não bỏng ngô" (popcorn brain), tình trạng não bộ bị phân tán như bắp rang, mất khả năng tập trung sâu. Một nghiên cứu từ New Scientist cho thấy cuộn lướt liên tục qua tin xấu liên quan đến nguy cơ trầm cảm cao hơn, và ở một số người, nó gây ra triệu chứng giống rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD) do tiếp xúc quá mức với tin tức tiêu cực.

Quá tải thông tin ảnh hưởng trực tiếp đến não bộ. Theo báo cáo từ New Scientist, việc cuộn lướt có thể làm teo các vùng não liên quan đến chú ý và trí nhớ, rút ngắn thời gian tập trung từ 12 giây năm 2000 xuống còn 8 giây hiện nay. Psychology Today chỉ ra rằng tiêu thụ nội dung kỹ thuật số quá mức gây mệt mỏi nhận thức, giảm khả năng ra quyết định và tăng căng thẳng. Ví dụ, việc lướt mạng kích hoạt dopamine nhưng theo cách ngắn hạn, dẫn đến nghiện và cảm giác trống rỗng sau đó.

Hơn nữa, "sa mạc thông tin" - nơi nội dung lành mạnh hiếm hoi - khiến bộ não quen với "đồ ăn vặt tri thức" như video hài ngắn, thiếu dinh dưỡng nhận thức. Một nghiên cứu từ PMC cho thấy brain rot dẫn đến vô cảm cảm xúc, quá tải nhận thức và tự đánh giá bản thân tiêu cực. Trẻ em và thanh thiếu niên đặc biệt dễ bị ảnh hưởng, với thời gian chú ý giảm sút và kỹ năng tư duy phê phán suy yếu. Mayo Clinic lưu ý rằng doom scrolling làm tăng lo âu, buồn bã và cảm giác bất lực, ảnh hưởng đến giấc ngủ và sức khỏe thể chất.

Không chỉ dừng ở cá nhân, hiện tượng này lan tỏa ra xã hội. Mọi người dễ bị ảnh hưởng bởi tin giả vì thiếu suy nghĩ sâu sắc, dẫn đến phân cực ý kiến và mất lòng tin. Theo The Guardian, internet đang làm suy giảm chức năng nhận thức, ảnh hưởng đến khả năng xử lý thông tin phức tạp. Trong môi trường làm việc, quá tải thông tin gây giảm năng suất, với nhân viên thường rơi vào trạng thái "chú ý từng phần liên tục", dẫn đến lỗi lầm và kiệt sức.

Ngoài ra, AI tạo nội dung càng làm trầm trọng vấn đề. Nội dung do AI sản xuất thường thiếu chiều sâu, góp phần vào "thối não" bằng cách cung cấp thông tin dễ tiêu hóa nhưng không khuyến khích tư duy độc lập. Việc cuộn lướt liên tục qua tin xấu thỏa mãn sự tò mò tự nhiên nhưng theo cách tiêu cực, tạo thói quen tìm kiếm thông tin xấu để kích hoạt dopamine.

Tác động tiêu cực của kỷ nguyên số, với quá tải thông tin và "Brain Rot", đang trở thành mối đe dọa lớn đối với nhận thức con người. Từ sự suy giảm chú ý đến các vấn đề tâm lý nghiêm trọng, hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng cá nhân mà còn xã hội toàn cầu. Để chống lại, cần ý thức sử dụng công nghệ: đặt giới hạn thời gian lướt mạng, ưu tiên nội dung chất lượng và dành thời gian giao lưu gặp mặt. Các nền tảng cũng nên thay đổi thuật toán để thúc đẩy thông tin lành mạnh. Cuối cùng, nhận thức và hành động kịp thời sẽ giúp chúng ta lấy lại sự kiểm soát, biến kỷ nguyên số thành cơ hội thay vì gánh nặng.

P.T (NASTIS), theo New Scientist và Psychology Today, 11/2025