Ngày 18/12/2025, tại Hà Nội, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tổ chức Hội thảo tổng kết 5 năm thực hiện Chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia theo Quyết định số 1187/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (gọt tắt là Chương trình 1187). Hội thảo nhằm đánh giá toàn diện những kết quả đạt được trong phát triển nghiên cứu vật lý giai đoạn 2021–2025, đồng thời thảo luận các định hướng, giải pháp trọng tâm để nâng cao tiềm lực khoa học, thúc đẩy các hướng nghiên cứu mũi nhọn trong giai đoạn tiếp theo.

Các đại biểu tham dự hội thảo

Hội thảo có sự tham dự của đại diện Bộ KH&CN, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, các Đại học Quốc gia, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED), cùng đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành và đại diện các cơ quan chủ trì, chủ nhiệm nhiệm vụ thuộc Chương trình 1187. Sự hiện diện của nhiều bên liên quan cho thấy tầm quan trọng của chương trình đối với hệ sinh thái nghiên cứu khoa học cơ bản của Việt Nam.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, bà Lê Yên Dung, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội, Nhân văn và Tự nhiên (Bộ KH&CN), nhấn mạnh vật lý là nền tảng của nhiều lĩnh vực khoa học và công nghệ hiện đại như công nghệ lượng tử, vật liệu mới, năng lượng cao, công nghệ bán dẫn, siêu máy tính và trí tuệ nhân tạo. Việc Chính phủ ban hành Quyết định số 1187/QĐ-TTg thể hiện quyết tâm chiến lược trong nâng cao tiềm lực khoa học và công nghệ quốc gia, đồng thời tăng cường sự gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu lý thuyết, nghiên cứu thực nghiệm và nghiên cứu ứng dụng.

Sau 5 năm triển khai, Chương trình 1187 đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, góp phần nâng cao rõ rệt năng lực nghiên cứu vật lý của Việt Nam. Đáng chú ý, tỷ lệ giảng viên có học vị tiến sĩ tại các trường đại học trọng điểm trong lĩnh vực vật lý đạt từ 80–90%, vượt mục tiêu đề ra. Nhiều phòng thí nghiệm trọng điểm và cơ sở nghiên cứu hiện đại được đầu tư, tập trung tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu chuyên sâu và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Một điểm sáng được nhiều đại biểu ghi nhận là năng lực công bố quốc tế của cộng đồng vật lý Việt Nam có bước tiến rõ nét. Tạp chí Journal of Science: Advanced Materials and Devices (JSAMD) đạt hệ số ảnh hưởng (IF) 8.0, xếp hạng Q1 ở cả bốn lĩnh vực, trở thành dấu mốc đáng ghi nhận của khoa học vật lý và vật liệu Việt Nam trên bản đồ khoa học quốc tế. Bên cạnh đó, nhiều nhóm nghiên cứu mạnh đã được hình thành; các đề tài cấp quốc gia, cấp Bộ thu hút sự tham gia tích cực của các nhà khoa học, nghiên cứu sinh trong nước và quốc tế.

Hoạt động hợp tác quốc tế tiếp tục được mở rộng và đi vào chiều sâu. Việt Nam duy trì vai trò là thành viên tích cực của Viện Nghiên cứu Hạt nhân Liên hợp (JINR – Dubna), đồng thời tăng cường hợp tác với các trung tâm nghiên cứu lớn như KEK, CERN và RIKEN theo mô hình đồng tài trợ, đồng nghiên cứu. Đặc biệt, Trung tâm Quốc tế Vật lý dạng II dưới sự bảo trợ của UNESCO tiếp tục hoạt động hiệu quả, góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trong cộng đồng vật lý khu vực và quốc tế.

Bên cạnh những kết quả tích cực, Hội thảo cũng thẳng thắn chỉ ra nhiều khó khăn, thách thức. Kinh phí dành cho nghiên cứu vật lý còn hạn chế so với yêu cầu thực tiễn; khả năng tiếp cận các thiết bị nghiên cứu lớn vẫn gặp nhiều rào cản; năng lực giữa các nhóm nghiên cứu chưa đồng đều. Đáng chú ý, thứ hạng công bố SCOPUS của lĩnh vực vật lý có xu hướng giảm, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có các giải pháp mạnh mẽ hơn để duy trì và nâng cao vị thế của Việt Nam trong khu vực ASEAN và trên thế giới.

Trên cơ sở tổng kết 5 năm thực hiện Chương trình 1187 và trong bối cảnh khoa học – công nghệ quốc tế đang phát triển nhanh chóng, Bộ KH&CN xác định một số định hướng trọng tâm cho giai đoạn tới. Theo đó, Bộ sẽ tập trung đầu tư có trọng điểm vào các hướng vật lý mũi nhọn có khả năng tạo đột phá như vật lý lượng tử, vật liệu mới, vật lý hạt, năng lượng cao và mô phỏng vật lý trên siêu máy tính; đồng thời thúc đẩy nghiên cứu phục vụ phát triển các công nghệ chiến lược theo định hướng của Chính phủ.

Bộ KH&CN cũng định hướng hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh quy mô quốc gia, với cơ chế hỗ trợ ổn định trong 3–5 năm nhằm tạo ra các công bố chất lượng cao và sản phẩm khoa học – công nghệ đạt trình độ quốc tế. Cùng với đó là hoàn thiện cơ chế tiếp cận thiết bị lớn, phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung và đẩy mạnh hợp tác quốc tế theo hướng linh hoạt, hiệu quả, gắn với các bài toán khoa học cụ thể.

Song song với các giải pháp chuyên môn, chuyển đổi số trong quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ tiếp tục được thúc đẩy. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về công bố khoa học, thiết bị nghiên cứu và các nhóm nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, giảm thủ tục hành chính, tạo điều kiện để các nhà khoa học tập trung nhiều hơn cho hoạt động nghiên cứu chuyên môn.

P.T (tổng hợp)