Ung thư, căn bệnh thế kỷ, đang ngày càng khó điều trị do hiện tượng kháng thuốc – nơi các tế bào ác tính "né tránh" và thích nghi với các liệu pháp hóa trị, khiến khối u tái phát và lan rộng. Ngày 28/8/2025, Viện sĩ Thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học Nga Vladimir Sergeevich Prasolov, Trưởng Phòng thí nghiệm Nền tảng Tế bào của Sự phát triển Bệnh ác tính tại Viện Sinh học phân tử Engelhardt, đã chia sẻ những khám phá quan trọng về cơ chế kháng thuốc trong ung thư. Với hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, từ enzyme phiên mã ngược đến các cơ chế bù trừ ở tế bào ung thư, công trình của ông mở ra hy vọng mới cho y học ung thư. Bài viết này sẽ mở rộng phân tích vấn đề dựa trên bài gốc và các nguồn nghiên cứu tiếng Anh uy tín, làm rõ nguyên nhân kháng thuốc, các phát hiện của Prasolov, và triển vọng khắc phục.

 

Hành trình nghiên cứu của Viện sĩ Prasolov bắt đầu từ những năm 1970 tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva, nơi ông bị cuốn hút bởi enzyme phiên mã ngược (reverse transcriptase) – enzyme chìa khóa trong RT-PCR, cho phép tổng hợp cDNA từ RNA. Phát minh này đã cách mạng hóa sinh học phân tử, trở thành nền tảng cho chẩn đoán và nghiên cứu gen. Vào những năm 1980, ông thành lập phòng thí nghiệm tập trung vào quá trình tế bào sống, và làm việc tại Trung tâm Ung thư Quốc gia Nhật Bản (NCC), nơi tiếp xúc với tế bào lành tính và ác tính. Tại đây, ông phát triển hệ thống chuyển gen vào tế bào nhân chuẩn, công cụ giúp hiểu vai trò gen trong chuyển hóa ung thư.

Thách thức lớn nhất hiện nay là kháng thuốc trong ung thư. Theo Prasolov, khi thuốc hóa trị tấn công, một số tế bào ung thư phát triển cơ chế bù trừ, thay đổi cấu trúc gen để vô hiệu hóa thuốc. Điều này làm khối u tiếp tục phát triển, dẫn đến tái phát. Các cơ chế kháng thuốc bao gồm: bất hoạt thuốc (drug inactivation), tăng cường bơm thuốc ra ngoài (drug efflux qua protein như P-glycoprotein), thay đổi mục tiêu thuốc (target alterations), tăng sửa chữa DNA (DNA repair enhancement), và ức chế chết tế bào lập trình (apoptosis inhibition). Ví dụ, trong ung thư vú, tế bào có thể tăng biểu hiện gen HER2 để kháng thuốc trastuzumab. Một cơ chế khác là kháng đa thuốc (multidrug resistance - MDR), nơi tế bào sử dụng bơm ABC để loại bỏ nhiều loại thuốc cùng lúc. Ngoài ra, các yếu tố di truyền như đột biến gen TP53 hoặc epigenetic (methyl hóa DNA, histone acetylation) góp phần làm tế bào ung thư "tiến hóa" nhanh chóng.

Nghiên cứu của Prasolov tập trung vào các cơ chế bù trừ này. Phòng thí nghiệm của ông đã phát triển phương pháp tự động đo hoạt động gen trong tế bào ung thư, do Timofey Lebedev dẫn dắt, phân tích kiểu hình như hình dạng tế bào và thay đổi. Một công trình nổi bật là về long non-coding RNA LINC00973, tăng biểu hiện trong kháng thuốc, giúp tế bào ung thư sống sót. Ngoài ra, Prasolov nghiên cứu caffeine ảnh hưởng đến immunoproteasome (một phức hợp protein trong tế bào, được tìm thấy chủ yếu trong các tế bào hệ miễn dịch) trong ung thư đại trực tràng, giảm hoạt tính proteasome (một phức hợp enzyme tồn tại trong tế bào nhân thực và vi khuẩn, có chức năng phân hủy protein dư thừa, bị hỏng hoặc không cần thiết theo cơ chế ubiquitin hóa) để tăng hiệu quả thuốc. Công trình khác về virus oncolytic trong glioblastoma cho thấy cơ chế phụ thuộc interferon góp phần kháng thuốc, gợi ý cách tăng cường liệu pháp virus. Thuốc 3,10-Dibromofascaplysin (DBF) cũng được nghiên cứu, cho thấy tiềm năng kết hợp để giảm tăng trưởng tế bào bạch cầu. Prasolov tin rằng, với công cụ sinh học phân tử hiện đại, việc xác định cơ chế bù trừ là khả thi, dẫn đến liệu pháp cá nhân hóa.

Một phát hiện thú vị khác của Prasolov tại Nhật Bản là đoạn DNA BamH1 (khoảng 260 cặp bazơ) trong khỉ Nhật Bản (Macaca fuscata). Đoạn này xuất hiện ở khỉ Nhật, khỉ đuôi dài châu Á và châu Phi, nhưng không ở vượn người và con người, cung cấp cái nhìn về tiến hóa linh trưởng. Mặc dù không trực tiếp liên quan đến ung thư, nó nhấn mạnh tầm quan trọng của chi tiết nhỏ trong nghiên cứu, tương tự cách kháng thuốc xuất phát từ biến đổi gen tinh vi.

Toàn cầu, kháng thuốc là vấn đề lớn, với hơn 90% trường hợp tử vong ung thư do tái phát. Các chiến lược khắc phục bao gồm liệu pháp kết hợp, ức chế bơm MDR, hoặc sử dụng AI dự đoán kháng thuốc. Prasolov ví ung thư như "con giun dài", đòi hỏi nghiên cứu liên tục. Các bệnh truyền nhiễm như dịch tả lợn châu Phi hay sốt xuất huyết (với virus D2 chiếm ưu thế) cũng cho thấy sự thích nghi của mầm bệnh, tương tự tế bào ung thư.

Tóm lại, tế bào ung thư ngày càng khó điều trị do cơ chế kháng thuốc phức tạp như bù trừ gen, bơm thuốc, và thay đổi epigenetic. Nghiên cứu của Viện sĩ Prasolov hé lộ các cơ chế này, từ LINC00973 đến virus oncolytic, mang hy vọng khắc phục qua liệu pháp mới. Với công cụ hiện đại và hợp tác quốc tế, cuộc chiến chống ung thư có thể tiến bộ, giảm tái phát và tăng tỷ lệ sống sót. Phát hiện của ông nhắc nhở rằng, kiên trì nghiên cứu sẽ đưa đến đột phá, mang lại tương lai sáng hơn cho hàng triệu bệnh nhân.

P.T (NASTIS), theo ResearchGate, 2025