Các nhà khoa học tại Đại học Northwestern ở Mỹ phát hiện rằng việc đốt củi trong các hộ gia đình là một nguồn gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng vào mùa đông, dù thường bị bỏ qua. Mặc dù chỉ khoảng 2% hộ gia đình ở Mỹ sử dụng củi làm nguồn sưởi ấm chính, nhưng hoạt động này lại chiếm hơn 1/5 mức phơi nhiễm với bụi mịn ngoài trời (PM2.5) của người dân Mỹ trong mùa đông.

Những hạt bụi siêu nhỏ này có thể xâm nhập sâu vào phổi và đi vào máu, làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, bệnh phổi và thậm chí gây tử vong sớm. Các nhà khoa học ước tính rằng ô nhiễm từ việc đốt củi trong gia đình có liên quan đến khoảng 8.600 ca tử vong sớm mỗi năm. Đáng ngạc nhiên, phần lớn những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất lại sống ở khu vực đô thị chứ không phải nông thôn. Gánh nặng sức khỏe này cũng ảnh hưởng không cân xứng đến người da màu; những người ít đốt củi hơn nhưng lại tiếp xúc với mức ô nhiễm cao hơn và chịu hậu quả sức khỏe nghiêm trọng hơn. Nguyên nhân có thể liên quan đến tỷ lệ tử vong nền cao hơn và lịch sử lâu dài của các chính sách phân biệt đối xử trong quá khứ. Việc giảm đốt củi trong nhà có thể giúp giảm ô nhiễm không khí ngoài trời, mang lại lợi ích sức khỏe lớn và cứu sống hàng nghìn người.

Người dẫn dắt nghiên cứu Kyan Shlipak cho biết: “Phơi nhiễm lâu dài với bụi mịn có liên quan đến nguy cơ cao mắc các bệnh tim mạch. Nhiều nghiên cứu đã nhất quán chỉ ra rằng việc phơi nhiễm này làm tăng nguy cơ tử vong. Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy một cách hiệu quả để giảm đáng kể loại ô nhiễm này là giảm việc đốt củi trong gia đình. Việc sử dụng các thiết bị sưởi ấm thay thế, không đốt củi, sẽ tạo ra tác động lớn đến chất lượng không khí”. 

Tác giả chính của nghiên cứu Daniel Horton chia sẻ: “Chúng ta thường nghe nói về tác hại sức khỏe của khói cháy rừng, nhưng lại ít khi nghĩ đến hậu quả của việc đốt củi để sưởi ấm trong nhà. Vì chỉ một số ít hộ gia đình phụ thuộc vào đốt củi để sưởi ấm, nên việc hỗ trợ chuyển đổi sang các thiết bị sưởi sạch hơn hoặc không đốt nhiên liệu có thể mang lại những cải thiện vượt trội về chất lượng không khí”. 

Daniel Horton là Phó giáo sư ở Đại học Northwestern, đồng thời là Giám đốc Nhóm Nghiên cứu Biến đổi Khí hậu (CCRG). Và Shlipak là sinh viên đại học ngành kỹ thuật cơ khí tại Trường Kỹ thuật McCormick và là thành viên của CCRG.

 

Trong nhiều thập kỷ, các nghiên cứu và chính sách về chất lượng không khí chủ yếu tập trung vào khí thải từ phương tiện giao thông; nhà máy điện; nông nghiệp; công nghiệp và cháy rừng. Tuy nhiên, trong nghiên cứu mới này, các nhà khoa học đã chuyển sự chú ý sang một nguồn ô nhiễm ít được nghiên cứu: việc đốt củi trong gia đình, bao gồm lò sưởi; nồi hơi; lò đốt và bếp đốt củi.

Họ thu thập dữ liệu về đốt củi dân dụng từ Kiểm kê Phát thải Quốc gia (NEI) của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA). NEI ước tính lượng phát thải dựa trên khảo sát hộ gia đình, dữ liệu nhà ở, điều kiện khí hậu và loại thiết bị sưởi. Sau đó, sử dụng mô hình khí quyển có độ phân giải cao để mô phỏng sự lan truyền của ô nhiễm trong không khí, có tính đến thời tiết, gió, nhiệt độ, địa hình và hóa học khí quyển.

Phó giáo sư Daniel Horton nói rằng: “Khí thải từ đốt củi đi vào khí quyển và chịu tác động của các yếu tố khí tượng. Một số là chất ô nhiễm sơ cấp như muội than, một số khác tương tác với khí quyển và tạo thành các hạt bụi mịn thứ cấp”. 

Để xác định chính xác các mô hình ô nhiễm, nhóm chia toàn bộ lãnh thổ lục địa Mỹ thành các ô lưới kích thước 4km x 4km, mô phỏng lượng ô nhiễm theo từng giờ, cách chúng di chuyển và tích tụ hay phân tán theo thời gian.

Nhóm chạy mô hình hai lần: một lần có tính đến phát thải từ đốt củi và một lần không; rồi so sánh kết quả. Sự chênh lệch cho thấy đốt củi trong gia đình chiếm khoảng 22% ô nhiễm PM2.5 vào mùa đông, trở thành một trong những nguồn ô nhiễm bụi mịn lớn nhất trong những tháng lạnh nhất trong năm. Kết quả cho thấy bụi mịn từ việc đốt củi đặc biệt nghiêm trọng ở các thành phố và vùng ngoại ô do mật độ dân số cao, mật độ phát thải lớn và sự vận chuyển của ô nhiễm trong khí quyển. Ở nhiều thành phố, khói từ các khu ngoại ô xung quanh bay vào trung tâm đô thị đông dân; nơi có lượng khí thải từ việc đốt củi hạn chế. Ngay cả những thành phố ở vùng khí hậu ấm hơn cũng có thể bị ảnh hưởng bởi việc đốt củi trong những đợt rét đậm, việc đốt củi giải trí và phân tán trong khí quyển.

Kyan Shlipak nói rằng: “Kết quả của chúng tôi cho thấy tác động của việc đốt củi trong gia đình chủ yếu là hiện tượng ở khu vực đô thị và ngoại ô”. 

Nhóm ước tính rằng việc phơi nhiễm lâu dài với ô nhiễm từ đốt củi vào mùa đông có liên quan đến khoảng gần 1 triệu ca tử vong mỗi năm; con số này còn chưa tính đến phơi nhiễm vào các mùa khác. Khi kết hợp dữ liệu ô nhiễm với dữ liệu điều tra dân số và tỷ lệ tử vong theo khu vực, các nhà nghiên cứu phát hiện rằng người da màu, dù đốt ít củi hơn, lại phải chịu mức phơi nhiễm cao hơn và hậu quả sức khỏe nghiêm trọng hơn. Tại khu vực đô thị Chicago, các cộng đồng người da đen phải đối mặt với tác động sức khỏe bất lợi cao hơn hơn 30% so với mức trung bình toàn thành phố.

Nghiên cứu lưu ý rằng phân tích này chỉ xem xét tác động của ô nhiễm ngoài trời từ việc đốt củi. Những ảnh hưởng từ việc phơi nhiễm bụi mịn trong nhà; vốn cũng có hệ quả nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng; chưa được đưa vào nghiên cứu này.

Đ.T.V (NASTIS), theo https://medicalxpress.com/news/, 2026