Hệ vi sinh vật đường ruột đã trở thành một "ngôi sao đang lên" trong giới khoa học sức khỏe vài năm gần đây, thu hút sự quan tâm của cả các nhà nghiên cứu lẫn công chúng. Điều này chủ yếu là do mối liên hệ của nó với sức khỏe tổng quát và các bệnh lý như tiểu đường loại 2 và bệnh tim mạch, cũng như thực tế rằng đây là một yếu tố của sức khỏe con người mà chúng ta có thể điều chỉnh được. Tuy nhiên, khoa học xoay quanh thế giới vi sinh vật kỳ thú này vẫn đang phát triển và còn rất nhiều điều cần khám phá.

Một nghiên cứu mới, được công bố trên tạp chí Nature, đã bổ sung đáng kể vào sự hiểu biết của chúng ta về hệ vi sinh vật ở người. Nhóm nghiên cứu đã phân tích hệ vi sinh vật đường ruột, chế độ ăn uống và các chỉ số sức khỏe từ hơn 34.500 người tại Mỹ và Anh, đồng thời liên kết hàng trăm loài vi sinh vật đường ruột cụ thể với các chỉ số then chốt về sức khỏe và dinh dưỡng. Dữ liệu được lấy từ chương trình Zoe PREDICT tại Anh và Mỹ, do công ty xét nghiệm hệ vi sinh vật Zoe điều hành.

Một hệ thống xếp hạng hệ vi sinh vật mới

Các nhà nghiên cứu đã sử dụng học máy để liên kết các loài vi sinh vật đường ruột nhất định ở 34.694 người tham gia nghiên cứu với chế độ ăn uống và các yếu tố nguy cơ sức khỏe phổ biến như chỉ số khối cơ thể, chất béo trung tính, đường huyết và chỉ số HbA1c, cũng như các dấu hiệu lâm sàng là thước đo trung gian của sức khỏe tim mạch - chuyển hóa. Trong số 661 loài vi sinh vật không hiếm gặp, các nhà nghiên cứu tập trung vào 50 loài có mối liên hệ tích cực nhất với sức khỏe tốt và 50 loài có mối liên hệ tiêu cực nhất.

Quá trình này dẫn đến sự ra đời của "Bảng xếp hạng Sức khỏe Hệ vi sinh vật ZOE 2025" và "Bảng xếp hạng Chế độ ăn uống 2025", được sử dụng để chấm điểm các vi sinh vật là có lợi (favorable) hoặc bất lợi (unfavorable) cho sức khỏe trên thang điểm từ 0 đến 1. Những loài có điểm gần 0 được coi là có tương quan thuận với các dấu hiệu nguy cơ sức khỏe (tức là có hại), và những loài gần 1 có tương quan nghịch (tức là có lợi). Việc này được thực hiện cho tất cả 661 loài vi sinh vật được nghiên cứu.

Liên kết vi khuẩn đường ruột với các chỉ số sức khỏe then chốt

Hệ thống xếp hạng đã xác định hàng trăm loài vi sinh vật đường ruột-được mô tả trong bài báo là các nhóm hệ gen cấp loài (species-level genome bins - SGBs)-có mối liên hệ đáng kể với các chỉ số sức khỏe và chất lượng chế độ ăn uống. Họ phát hiện ra rằng các vi sinh vật có lợi xuất hiện phổ biến hơn ở những người có chỉ số BMI thấp và ít bệnh tật hơn, trong khi các vi sinh vật bất lợi lại phổ biến hơn ở những người béo phì và mắc bệnh. Một phần của nghiên cứu tập trung vào chỉ số BMI, sử dụng dữ liệu từ 5.348 cá nhân khỏe mạnh và chia họ thành ba nhóm BMI: cân nặng khỏe mạnh, thừa cân và béo phì.

Nhóm nghiên cứu viết: "Phân tích gộp (meta-analysis) dựa trên hồi quy tuyến tính trên các đoàn hệ đơn lẻ cho thấy, những người có cân nặng khỏe mạnh mang trung bình nhiều hơn 5,2 loài trong số 50 loài SGBs được xếp hạng có lợi theo ZOE so với những người béo phì".

Nhóm cũng đánh giá xem liệu các SGBs được xếp hạng sức khỏe tốt có phong phú hơn ở những người tham gia mắc một bệnh xác định hay không. Quả thực, họ nhận thấy những người trong nhóm đối chứng (không mắc bệnh) có lượng vi sinh vật đường ruột xếp hạng tốt cao hơn so với người mắc bệnh, và ngược lại, những người mắc bệnh có nhiều vi sinh vật xếp hạng xấu hơn.

Liên kết vi khuẩn đường ruột với chế độ ăn uống

Các biện pháp can thiệp chế độ ăn uống cũng được phát hiện là làm tăng lượng vi sinh vật có lợi và giảm lượng vi sinh vật bất lợi. Nhóm đã phân tích dữ liệu từ hai nghiên cứu, được gọi là ZOE METHOD và BIOME, trong đó những người tham gia hoặc tuân theo một chương trình can thiệp dinh dưỡng cá nhân hóa (PDP) được thiết kế để cải thiện hệ vi sinh vật, hoặc dùng thực phẩm bổ sung prebiotic (chất xơ nuôi khuẩn). Hệ vi sinh vật của những người tham gia này đã thay đổi đáng kể vào cuối các nghiên cứu.

Các tác giả giải thích: "Các nhóm can thiệp chế độ ăn uống của cả hai thử nghiệm lâm sàng nhằm cải thiện chế độ ăn bằng các phương pháp khác nhau (hỗn hợp prebiotic cho BIOME và PDP cho METHOD) đều cho thấy số lượng SGBs thay đổi đáng kể cao nhất. Tập trung vào các SGBs vi sinh vật đường ruột quan trọng nhất có sự thay đổi lớn nhất về độ phong phú tương đối sau can thiệp, chúng tôi nhận thấy sự gia tăng của Bifidobacterium animalis-một loại vi khuẩn có trong thực phẩm từ sữa và trong hệ vi sinh vật của những người tiêu thụ nhiều loại thực phẩm này, cùng với một vi khuẩn thuộc họ Lachnospiraceae chưa được định danh và R. hominis (cả hai trước đây đều liên quan đến chế độ ăn thuần chay), và một vi khuẩn Lachnospiraceae chưa định danh khác liên quan đến chế độ ăn chay".

Ngoài việc liên kết các loài vi khuẩn đã biết với các thước đo sức khỏe và chế độ ăn uống, nhóm cũng phát hiện ra nhiều vi sinh vật quan trọng liên quan đến sức khỏe mà trước đây là các loài chưa được đặc tả (uncharacterized species). Các nghiên cứu trong tương lai có thể mô tả chi tiết hơn về những loài mới này. Và mặc dù đây là một nghiên cứu quan sát (observational study), không thể chứng minh dứt khoát mối quan hệ nhân quả giữa vi sinh vật, chế độ ăn và sức khỏe, nhưng các bảng xếp hạng mới có thể định hướng cho các nghiên cứu tương lai về các liên kết nhân quả giữa các yếu tố này, cũng như bao gồm các quần thể đa dạng hơn và các biện pháp can thiệp trực tiếp.

P.T.T (NASTIS), theo https://medicalxpress.com/, 1/2026