Trong nhiều thập kỷ, giới khoa học thần kinh học đã tranh cãi gay gắt về khả năng sinh tế bào thần kinh mới (neurogenesis) ở người trưởng thành. Trước đây, người ta tin rằng quá trình này chỉ xảy ra ở trẻ em và động vật, nhưng các nghiên cứu gần đây đã cung cấp bằng chứng thuyết phục rằng não bộ con người vẫn có thể tạo ra tế bào thần kinh mới ngay cả ở tuổi trưởng thành. Phát hiện này không chỉ giải quyết một trong những câu hỏi lớn nhất của ngành mà còn mở ra hy vọng khai thác neurogenesis để điều trị các bệnh như trầm cảm và Alzheimer. Nghiên cứu mới nhất từ Viện Karolinska (Thụy Điển) năm 2025 đã sử dụng công nghệ học máy để xác nhận sự tồn tại của tế bào tiền thân thần kinh trong hồi hải mã (hippocampus) của người lớn, làm sáng tỏ "mắt xích còn thiếu" trong quá trình này.science.org+2 nữa.

Neurogenesis là quá trình hình thành tế bào thần kinh mới từ tế bào gốc, chủ yếu diễn ra ở hồi hải mã – khu vực não bộ chịu trách nhiệm học tập, trí nhớ và cảm xúc. Ở trẻ em và động vật như chuột, khỉ, quá trình này được chứng minh rõ ràng: tế bào gốc phân chia tạo tế bào tiền thân (neural progenitors), sau đó phát triển thành tế bào thần kinh non và trưởng thành hoàn chỉnh. Tuy nhiên, ở người trưởng thành, bằng chứng từng bị nghi ngờ do khó khăn trong việc quan sát trực tiếp.

Các nghiên cứu lịch sử đã đặt nền móng cho quan điểm này. Năm 1998, Eriksson và cộng sự sử dụng bromodeoxyuridine (BrdU) – một chất đánh dấu tế bào phân chia – trên bệnh nhân ung thư và phát hiện tế bào thần kinh mới trong hồi hải mã người lớn, tương tự như ở chuột. Nghiên cứu này được công bố trên Nature Medicine, đánh dấu bằng chứng trực tiếp đầu tiên về neurogenesis ở người.nature.com Đến năm 2013, Spalding sử dụng phương pháp định tuổi carbon-14 (từ các vụ thử bom hạt nhân) để ước tính rằng mỗi ngày, hồi hải mã người lớn tạo ra khoảng 700 tế bào thần kinh mới, chiếm dưới 0.03% tổng số neuron.pmc.ncbi.nlm.nih.gov Boldrini năm 2018 tiếp tục khẳng định neurogenesis tồn tại suốt đời, với số lượng tế bào DCX (doublecortin – dấu hiệu tế bào thần kinh non) ổn định ở người lớn khỏe mạnh, dựa trên phân tích lập thể học trên não sau tử vong.

Tuy nhiên, không phải tất cả đều đồng thuận. Một số nghiên cứu cho rằng neurogenesis giảm mạnh hoặc biến mất sau tuổi thiếu niên. Sorrells năm 2018 phân tích não từ trẻ sơ sinh đến người lớn và kết luận không tìm thấy tế bào thần kinh mới ở người trên 13 tuổi, chỉ thấy ở trẻ em. Tương tự, nghiên cứu năm 2022 trên Neuron cho rằng neurogenesis nội sinh không tồn tại ở người lớn trên 45 tuổi, dựa trên dữ liệu miễn dịch hóa học. Các tranh cãi này xuất phát từ thách thức phương pháp: tế bào tiền thân khó phát hiện do phân bố thưa thớt, dấu hiệu phân tử như DCX dễ phân hủy sau tử vong, và sự khác biệt giữa loài (ví dụ, ở chuột, neurogenesis mạnh hơn).

Phát hiện đột phá năm 2025 từ nhóm Jonas Frisén tại Karolinska đã giải quyết phần nào tranh cãi. Họ sử dụng học máy kết hợp giải trình tự RNA đơn nhân (single-nucleus RNA sequencing) để phân tích hơn 400.000 nhân tế bào từ hồi hải mã của 24 người từ 0 đến 78 tuổi. Mô hình học máy được huấn luyện trên mẫu từ trẻ em, xác định chính xác tế bào tiền thân dựa trên dấu hiệu di truyền tương tự ở chuột và khỉ. Kết quả: Trong 14 người lớn (20-78 tuổi), 9 người có tế bào tiền thân, với 354 tế bào progenitors được xác định từ khoảng 300.000 neuron. Nghiên cứu này xác nhận neurogenesis xảy ra ở người lớn, dù tốc độ chậm hơn trẻ em, và có sự khác biệt cá nhân do yếu tố môi trường, di truyền.science.org+2 nữa So sánh với động vật, progenitors ở người tương tự chuột, lợn, khỉ, nhưng ít hơn và tập trung ở dentate gyrus – phần hippocampus liên quan đến tách biệt mẫu hình hành vi.

Ứng dụng tiềm năng của neurogenesis rất lớn. Ở động vật, yếu tố như tập thể dục, môi trường phong phú kích thích neurogenesis, cải thiện trí nhớ. Ở người, sự suy giảm neurogenesis liên quan đến trầm cảm (do stress làm giảm tế bào mới) và Alzheimer (mất neuron ở hippocampus). Các nhà khoa học hy vọng khai thác quá trình này bằng thuốc kích thích tế bào gốc hoặc liệu pháp gene, giúp phục hồi chức năng não. Tuy nhiên, vẫn cần nghiên cứu in vivo để theo dõi neurogenesis thời gian thực và làm rõ sự khác biệt cá nhân.

Bằng chứng ngày càng vững chắc cho thấy người trưởng thành vẫn phát triển tế bào não mới, đặc biệt ở hồi hải mã, dù với tốc độ hạn chế và biến thiên cá nhân. Từ nghiên cứu lịch sử đến phát hiện mới sử dụng AI, neurogenesis không còn là giả thuyết mà là thực tế khoa học, mở đường cho các liệu pháp điều trị bệnh thần kinh. Tuy nhiên, tranh cãi vẫn tồn tại do thách thức phương pháp, đòi hỏi nghiên cứu sâu hơn để hiểu cơ chế và ứng dụng lâm sàng. Tương lai, việc khai thác neurogenesis có thể thay đổi cách chúng ta tiếp cận sức khỏe não bộ, mang lại hy vọng cho hàng triệu bệnh nhân.

P.T (NASTIS)

Tài liệu tham khảo

1. Genetic evidence that our brains make new neurons in adulthood... Science.org, July 3, 2025.

2. New research confirms that neurons form in the adult brain. Karolinska Institutet, July 3, 2025.

3. Can adults make new brain cells?... LiveScience.com, July 3, 2025.