Nobel Y sinh 2026: Khi ánh sáng trở thành “công tắc” giải mã bộ não
Cập nhật vào: Thứ ba - 06/10/2026 00:07
Cỡ chữ
Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2026 được trao cho ba nhà khoa học Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel vì những khám phá về các kênh ion điều khiển bằng ánh sáng và công nghệ quang di truyền học. Từ một protein nhạy sáng được tìm thấy ở loài tảo đơn bào, các nhà khoa học đã tạo ra phương pháp cho phép “bật” hoặc “tắt” hoạt động của những tế bào thần kinh cụ thể bằng ánh sáng, qua đó mở ra một cách hoàn toàn mới để nghiên cứu bộ não.

Ngày 5/10, Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska của Thụy Điển công bố Giải Nobel Y sinh 2026 thuộc về Karl Deisseroth, sinh năm 1971, hiện làm việc tại Đại học Stanford và Viện Y khoa Howard Hughes của Mỹ; Peter Hegemann, sinh năm 1954, thuộc Đại học Humboldt Berlin; và Georg Nagel, sinh năm 1953, thuộc Đại học Würzburg, Đức. Ba nhà khoa học được vinh danh “vì những khám phá liên quan đến các kênh ion điều khiển bằng ánh sáng và quang di truyền học”.
Từ câu hỏi về một loài tảo nhỏ bé
Não bộ con người chứa hàng chục tỷ tế bào thần kinh liên kết thành những mạng lưới cực kỳ phức tạp. Trong nhiều thập kỷ, các nhà khoa học có thể quan sát vùng nào của não hoạt động khi con người suy nghĩ, vận động hay trải qua một cảm xúc nào đó. Tuy nhiên, việc xác định chính xác tế bào thần kinh nào tạo ra một hành vi và chứng minh mối quan hệ nguyên nhân - kết quả vẫn là thách thức lớn.
Bước ngoặt lại bắt đầu từ một sinh vật rất đơn giản: loài tảo đơn bào Chlamydomonas. Peter Hegemann từng đặt câu hỏi vì sao sinh vật nhỏ bé này có thể nhanh chóng nhận biết ánh sáng và bơi về phía nguồn sáng.
Từ đầu những năm 1990, Hegemann nghiên cứu phản ứng cực nhanh của tảo trước ánh sáng. Sau đó, ông cùng Georg Nagel xác định được những protein đặc biệt trên màng tế bào tảo, trong đó có protein được gọi là channelrhodopsin, có thể hiểu đơn giản là một loại “kênh protein nhạy sáng”. Cơ chế hoạt động của nó khá đặc biệt. Khi được chiếu ánh sáng xanh lam, kênh protein này mở ra, cho phép các ion mang điện đi qua màng tế bào. Sự di chuyển của các ion làm thay đổi điện thế của tế bào và có thể tạo ra tín hiệu điện. Nói một cách dễ hiểu, ánh sáng có thể hoạt động giống như ngón tay bật một công tắc điện.
Năm 2003, Nagel và Hegemann công bố nghiên cứu cho thấy protein này có thể được đưa vào những loại tế bào khác và khiến chúng phản ứng với ánh sáng. Điều đặc biệt là cơ chế vốn giúp một loài tảo nhỏ bé tìm tới nguồn sáng lại có thể trở thành công cụ để điều khiển hoạt động điện của tế bào.
Biến ánh sáng thành “công tắc” của tế bào thần kinh
Karl Deisseroth tiếp tục đưa khám phá này sang một hướng mang tính đột phá đối với khoa học thần kinh. Ông đưa gene mang thông tin tạo protein nhạy sáng vào tế bào thần kinh của chuột cống. Sau khi những tế bào này tạo ra protein trên màng, Deisseroth chiếu ánh sáng xanh vào và nhận thấy có thể kích hoạt tín hiệu thần kinh gần như ngay lập tức.
Kết quả được công bố năm 2005. Đến năm 2007, nhóm của Deisseroth tiếp tục chứng minh “công tắc ánh sáng” có thể hoạt động trong não của chuột sống. Đây là bước tiến quan trọng bởi giới nghiên cứu không còn chỉ quan sát xem một vùng não hoạt động khi con vật thực hiện hành vi gì, mà có thể chủ động kích hoạt những tế bào nhất định và theo dõi hành vi sau đó.
Phương pháp này được gọi là quang di truyền học, tức kỹ thuật kết hợp giữa di truyền học và ánh sáng. Các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật di truyền để khiến một nhóm tế bào cụ thể tạo ra protein nhạy sáng, sau đó sử dụng ánh sáng để điều khiển hoạt động của chính những tế bào đó.
Có thể hình dung não bộ như một thành phố khổng lồ với hàng tỷ “ngôi nhà” kết nối bằng vô số đường dây. Trước đây, các nhà nghiên cứu có thể biết khu vực nào của thành phố đang sáng, nhưng rất khó xác định căn nhà nào thực sự gây ra một hoạt động cụ thể. Quang di truyền học cho phép họ lựa chọn một nhóm “ngôi nhà”, bật hoặc tắt chúng và quan sát điều gì xảy ra.
Đó chính là lý do công nghệ này tạo ra bước ngoặt trong khoa học thần kinh. Theo Chủ tịch Ủy ban Nobel Y sinh Per Svenningsson, quang di truyền học mang lại khả năng lập bản đồ não bộ theo cách mà trước đây giới khoa học “chỉ có thể mơ tới”.
Giải mã trí nhớ, cảm xúc và hành vi
Sau những công trình ban đầu, quang di truyền học nhanh chóng được các phòng thí nghiệm trên thế giới sử dụng. Các nhà khoa học có thể xác định những nhóm tế bào thần kinh liên quan đến vận động, giấc ngủ, trí nhớ, cảm giác sợ hãi, phần thưởng, động lực hay nhiều dạng hành vi khác.
Deisseroth từng sử dụng phương pháp này để điều khiển cử động ria của chuột bằng cách kích hoạt các tế bào thần kinh cụ thể trong vùng não kiểm soát vận động. Trong một nghiên cứu khác, việc kích hoạt một nhóm tế bào bằng ánh sáng có thể đánh thức chuột đang ngủ, giúp chứng minh vai trò trực tiếp của những tế bào đó đối với trạng thái thức - ngủ.
Ý nghĩa lớn nhất nằm ở khả năng chứng minh quan hệ nhân quả. Nếu một nhóm tế bào hoạt động cùng lúc với một hành vi, điều đó chưa chắc có nghĩa chúng tạo ra hành vi ấy. Nhưng nếu nhà khoa học chủ động kích hoạt hoặc ức chế nhóm tế bào đó và hành vi thay đổi tương ứng, bằng chứng trở nên thuyết phục hơn nhiều.
Nhờ vậy, quang di truyền học đang giúp giới nghiên cứu tìm hiểu các mạng lưới thần kinh liên quan tới bệnh Parkinson, Alzheimer, động kinh, nghiện, tâm thần phân liệt và nhiều rối loạn thần kinh, tâm thần khác. Phần lớn nghiên cứu hiện vẫn được thực hiện trên động vật, nhưng kết quả giúp các nhà khoa học xác định những tế bào và mạch thần kinh cần tập trung nghiên cứu ở người.
Từ phòng thí nghiệm đến hy vọng điều trị
Tiềm năng của quang di truyền học không dừng lại ở việc nghiên cứu não. Một trong những hướng ứng dụng đáng chú ý hiện nay là phục hồi một phần thị lực cho người mắc các bệnh làm mất tế bào cảm nhận ánh sáng ở võng mạc.
Ở một số bệnh như viêm võng mạc sắc tố, các tế bào que và tế bào nón chịu trách nhiệm tiếp nhận ánh sáng dần bị mất đi, nhưng một số tế bào khác của võng mạc vẫn còn tồn tại. Các nhà nghiên cứu đang thử đưa protein nhạy sáng vào những tế bào còn khỏe mạnh, giúp chúng phản ứng với ánh sáng, truyền tín hiệu qua dây thần kinh thị giác và tạo cảm nhận hình ảnh trong não.
Quang di truyền học cũng được nghiên cứu để cải thiện thiết bị cấy ốc tai, với hy vọng kích thích dây thần kinh thính giác chính xác hơn so với kích thích điện thông thường. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng nhiều ứng dụng điều trị cho người hiện vẫn đang trong quá trình nghiên cứu và thử nghiệm, chưa thể coi quang di truyền học là phương pháp chữa bệnh phổ biến.
Việc Nobel Y sinh 2026 vinh danh Deisseroth, Hegemann và Nagel vì thế không chỉ ghi nhận một kỹ thuật mới, mà còn tôn vinh hành trình từ nghiên cứu cơ bản đến một công cụ làm thay đổi cả lĩnh vực khoa học thần kinh: từ câu hỏi về cách một tế bào tảo tìm đến ánh sáng đến khả năng dùng chính ánh sáng để khám phá hoạt động của bộ não.
Ba nhà khoa học sẽ cùng chia sẻ khoản tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển, tương đương khoảng 1,2 triệu USD. Lễ trao giải Nobel được tổ chức tại Stockholm vào ngày 10/12, ngày mất của Alfred Nobel.
Quan trọng hơn giá trị giải thưởng, quang di truyền học đã trao cho khoa học một công cụ chưa từng có để đi sâu vào những mạng lưới thần kinh phức tạp tạo nên trí nhớ, cảm xúc và hành vi. Từ một protein nhỏ bé của tảo, ánh sáng đã trở thành “công tắc” giúp con người từng bước trả lời một trong những câu hỏi lớn nhất của sinh học và y học: Bộ não của chúng ta thực sự vận hành như thế nào?
P.T (tổng hợp)
Liên hệ
Tiếng Việt
Tiếng Anh











